Thế nào là Tín Ngưỡng, và thế nào là Tôn Giáo dân tộc An Nam?

Tôi nhận cuốn sách “Tín Ngưỡng Và Tôn Giáo An Nam” vào một chiều cuối đông rét mướt, cơn mưa nặng hạt chẳng làm ngừng sự mong ngóng đón nhận cuốn sách mới xuất bản này của nhà O+, bởi thú thực mà nói, từ bé tôi khá thích các vấn đề liên quan đến tâm linh và bản sắc dân tộc, bởi chính tôi, chính tôi ngày xưa luôn nghĩ nhiều công đoạn thờ cúng thật rườm rà và cứng nhắc, nhưng khi đọc vào, đi nhiều nơi, tự mình ngẫm, lại nảy nở thêm bao ý tứ sâu xa xung quanh những hoạt động thường ngày, đúng là ông bà nhà ta còn sâu sắc lắm, chứ không nông cạn như con cháu bây giờ..

Kể ra có chiếc ghế ngồi đối ẩm ở đây, tôi và bạn cùng chuyện trò chút về những lát cắt tưởng như là cũng “rưa rứa” nhau đó: “Thế nào là Tín Ngưỡng, và thế nào là Tôn Giáo” - bởi đôi khi chúng ta cũng chẳng để tâm lắm, vì cái tâm tư cứ có thành tâm là được, mà cũng chẳng phải bây giờ đâu, từ xưa lắm rồi, người nước Nam ta vốn đã vậy, bạn cứ đọc thử cuốn sách này mà xem, chúng ta đâu cần phải tỏ trắng, mực đen, truy tìm rốt ráo và phải tách bạch ra đâu, cho nên bạn đừng quá cả nghĩ, cái này chúng ta đã có “di truyền” từ đời ông bà rồi..!

Mặc dù cả tín ngưỡng và tôn giáo đều nằm ở trong “danh mục” đời sống tâm linh,ít nhiều chi phối hành vi chúng ta - từ bắc chí nam, hầu như nhà nào cũng có, người nào cũng có, nhưng chúng ta lại hơi khó phân biệt được hai điều này thông qua lăng kính thông thường.

Ở tín ngưỡng, đó là sự mộc mạc của đời sống bình dân, mọi người chẳng cần học các giáo lý khô khan, cũng chẳng có hệ thống ràng buộc, ai có tâm thì người ấy tỏ, ai chẳng có nhu cầu thì cũng chẳng sao, bởi đây là niềm tin của cả một cộng đồng về một điều gì đó rất thiêng liêng, ví dụ như việc thờ cúng tổ tiên, hoạt động thờ Mẫu ( như ở Nhật Bản thì có Thần Đạo), chúng ta vẫn gọi đó là “con người có tổ, có tông” – nó như là ADN của dân tộc vậy, chính điều này giúp cộng đồng thêm gắn kết, mà người VN mình thì “bán anh em xa, mua láng giềng gần” là chính.

Còn tôn giáo thì lại có sự khác, đầu tiên, bất cứ tôn giáo nào cũng sẽ có một “nhân vật” sáng lập, người đó có thể là Giáo chủ, người đứng đầu, rao giảng, răn dạy về một điều gì đó, họ đúc kết lại để tạo ra các giáo lý, kinh điển, coi đó là những luật lệ tinh thần. Khác với tín ngưỡng, tôn giáo có tổ chức rõ ràng, hoạt động giữa những người cùng một tôn giáo thì thường được gọi là giáo hội – đây là một triết lý sống, một hiện tượng xã hội của những người chung một hoạt động đời sống tinh thần, hai cá nhân có thể có tôn giáo khác nhau nhưng vẫn cùng một tín ngưỡng là điều quá là bình thường ( bởi tín ngưỡng, như đã nói ở trên – là điều không có ràng buộc)

Cũng đành thất lễ khi tôi phải dông dài đôi chút, bởi trong cuốn sách này, sẽ có hai phần rõ ràng về tín ngưỡng và tôn giáo, mà chúng ta thường khác với phương Tây, không đặt nặng yếu tố rạch ròi, cho nên một vài điểm, đôi khi bạn sẽ thấy hơi khiên cưỡng trong cách tác giả trình bày, thì không sao đâu, vì chính tôi cũng cảm giác như vậy. ( Ồ dĩ nhiên Châu Âu cũng chứa đầy mâu thuẫn kiểu này, bạn có thể tham khảo ở Phần 3 cuốn sách “Sapiens - Lược sử loài người” )

Hoạt động tín ngưỡng của người An Nam có “niên đại” từ hàng ngàn năm trước, đó là nền tảng của sùng bái tự nhiên và tín ngưỡng vật linh, rồi dần dần có sự giao hòa, trung dung giữa Phật, Đạo, Tín Ngưỡng Thờ Cúng Tổ Tiên, Nho và sau này là Kitô giáo, những góc độ tâm linh này có biên giới khá mờ nhạt nhưng lại bám rễ vô cùng chững chắc trong tâm trí, và theo dòng thời gian, các tôn giáo này lại có sự biến chuyển và càng ngày càng khác các đạo nguyên thủy ban đầu.Có rất nhiều ví dụ các để chứng thực các yếu tố Phật Giáo, Đạo Giáo, Khổng Giáo đan xen nhau trong cùng một ngôi chùa, tỉ như Chùa Tam Thanh- một địa điểm Phật Giáo cùng thờ tự ba vị cao nhất của Đạo Giáo, cũng như có sự tiếp nhận các lời răn dạy của Khổng Tử

Một lý do được nhiều người ủng hộ, đó là người An Nam có một đặc điểm khác biệt, kể cả khi so trực tiếp với đất nước láng giềng Trung Hoa đó là bời tâm hồn dân tộc này là một thế giới mở, họ có thể tiếp nhận tất cả ..và rất không thích một hệ thống khép kín ( có thể đây là lý do khiến đạo Kitô không thể lặp lại được con đường mà Phật và Nho Giáo đã từng xây dựng được..). Vậy tại sao dân tộc chúng ta lại có lòng nhiệt thành đến các hoạt động mang tính tâm linh đến vậy, có khá nhiều lời giải thích đưa ra, nhưng trong cuốn sách này có câu trả lời khá xác đáng đó là “Các nghi lễ được xây dựng và truyền đời với mục đích an tâm, tạo niềm tin sản xuất, bồi đắp sự trống rỗng về trí tuệ - một điểm đặc trưng cho nông dân và thôn dã Việt Nam”, cùng với tín ngưỡng Tam Phủ và tinh thần Gia Tộc -điều này vô hình chung đã khiến chúng ta không quá mặn mà đến việc truy tìm căn nguyên cội gốc các giá trị phía sau

Cuốn sách là những lát cắt mang hướng học thuật của một học giả Phương Tây – Georges Coulet khi cố gắng “cắt nghĩa” và định hình tâm hồn người An Nam, vốn đầy rẫy kỳ bí và mâu thuẫn, và cố gắng ghi chép lại các hoạt động tưởng như “thường nhật” của người dân sở tại nhưng lại vô cùng lạ lẫm với họ, cuốn sách Tín Ngưỡng Và Tôn Giáo An Nam là một bản phân tích được tổng hợp công phu và tỉ mỉ của tác giả, đem lại nhiều lời giải thích “khá bất ngờ” và lạ lùng đến sửng sốt trong suy nghĩ một người đọc “bản địa” như tôi - điểm này khá giống với một tác phẩm khác của ông “Hội kín xứ An Nam”.

Qua cuốn sách này, chúng ta lại có thêm một cái nhìn, một dòng suy nghĩ về những câu chuyện rất đỗi bình thường như việc đi chùa đầu năm, đám hiếu, đám hỉ, vốn được coi trọng, nhưng ít khi lạm bàn nhiều– bởi một lý do tưởng như hiển nhiên là “vì trước giờ vốn đã như thế”. Thật xấu hổ khi một người con đất Việt như tôi lại chẳng nhận ra được những lời chuyện trò ẩn sâu sau những lớp lá dưới cây đa mái lá sân đình cạnh nhà, chúng ta bây giờ đã quá bận rộn hay chúng ta nhận ra những điều này trở nên lỗi thời và phiền toái ?

Tâm hồn mỗi người dân An Nam là sự chồng chất của tầng tầng lớp lớp của biết bao hệ tư tưởng, tấc đất, dòng sông này chất chứa biết bao giọt nước văn hóa, từ Phật, Đạo, Khổng Giáo, tín ngưỡng vật linh, văn hóa làng mạc, gia tộc…tổng hòa vào nhau, chúng bồi đắp nên cha ông chúng ta, và kiến tạo nên tâm hồn chúng ta, dù đôi khi chúng ta quên đi những gam màu truyền thống đó.

Nó nhẹ nhàng như làn hương, mà mỗi khi chúng ta nhận thấy, lòng chúng ta lại bồi hồi, rộn ràng của một nơi đã sinh ra và lớn lên, Tết đến rồi đó, bạn đã chuẩn bị về nhà đoàn tụ với mọi người chưa ^^.

-Trường Thắng-