"Bảy đại tội" - cuốn sách đã mang lại một góc nhìn hoàn toàn khác

Mình đọc cuốn "Bảy đại tội" của Guy Leschziner trong một tâm thế khá tò mò: liệu những khái niệm vốn gắn với đạo đức như tham lam, giận dữ hay lười biếng sẽ được nhìn nhận như thế nào dưới góc độ khoa học? Và cuốn sách đã mang lại cho mình một góc nhìn hoàn toàn khác – không còn là nhận định vội vã hành vi này là đúng hay sai, mà có sự thấu hiểu hơn đằng sau mỗi hành vi ấy.

Điều mình thấy thú vị nhất là cách tác giả sử dụng các ca bệnh thực tế để lý giải hành vi con người. Thay vì đưa ra lý thuyết khô khan, mỗi “tội” đều được gắn với một câu chuyện cụ thể: một con người, một hoàn cảnh, một rối loạn nào đó trong não bộ hoặc quá trình sinh lý. Từ đó, mình nhận ra rằng những hành vi tưởng chừng như vi phạm về mặt đạo đức đôi khi lại bắt nguồn từ những rối loạn hoặc do di truyền rất cụ thể trong cơ thể con người.

Chẳng hạn, với “thịnh nộ”, tác giả cho thấy cơn giận dữ và hành vi hung hăng không đơn giản chỉ là mất kiểm soát cảm xúc. Nó có thể liên quan đến tổn thương ở thùy trán hay vỏ não trước trán – những vùng chịu trách nhiệm kiểm soát hành vi. Ngoài ra, các yếu tố như hormone (ví dụ testosterone), sang chấn tuổi thơ, thậm chí là đột biến gen, biến thể gen cũng có thể góp phần thúc đẩy hành vi hung hăng. Điều này khiến mình tự hỏi: trong bao nhiêu trường hợp, chúng ta đã vội vàng phán xét một người mà chưa thực sự hiểu họ đang trải qua điều gì?

Với “tham ăn”, cuốn sách mở ra một thế giới rất khác về mối liên hệ giữa cơ thể và hành vi. Hệ vi sinh đường ruột, các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine, hay cơ chế khoái cảm khi nhận phần thưởng – tất cả đều có thể ảnh hưởng đến việc chúng ta ăn uống. Việc ăn uống không chỉ đơn thuần là nhu cầu sinh học mà còn gắn với cảm xúc: đồ ăn ngon có thể giúp giải tỏa tâm trạng, đặc biệt khi ăn những thức ăn chứa nhiều đường hoặc chất béo. Bên cạnh đó, các yếu tố dinh dưỡng từ người mẹ ở giai đoạn thai nhi, gen di truyền cũng góp phần định hình thói quen ăn uống của mỗi người.

Một trường hợp khiến mình ấn tượng là về “lười biếng” – hay đúng hơn là trạng thái thiếu động lực. Có người dành tới 20 giờ mỗi ngày trông như đang ngủ, nhưng sóng não lại cho thấy họ thực sự tỉnh táo trong 12/20 giờ đó. Điều này khiến mình bất ngờ: hóa ra “lười” không phải lúc nào cũng là lựa chọn, mà đôi khi là biểu hiện của một rối loạn như chứng thờ ơ (apathy), khi con người mất đi động lực để hành động dù vẫn có ý thức. Hiện tượng này thường gặp ở những người bị đột quỵ, Alzheimer, Parkinson, trầm cảm, ... Những người này bị mất hứng thú, không còn quan tâm đến những hoạt động hứa hẹn phần thưởng vốn mang đến niềm vui do não bộ đang gặp trục trặc nên cách thức não bộ sử dụng phần thưởng để thúc đẩy hành vi đã bị gián đoạn hoặc thay đổi.

Điều mình thích ở cuốn sách là nó không cố gắng “biện minh” cho mọi hành vi, mà đặt ra một câu hỏi lớn hơn: con người có thực sự có ý chí tự do hay không? Liệu chúng ta có thể hoàn toàn kiểm soát hành vi của mình, hay tất cả đều chịu chi phối bởi gen di truyền, quá trình tiến hóa và sự nhào nặn của môi trường sống? Cuốn sách không đưa ra câu trả lời tuyệt đối, nhưng khiến mình suy nghĩ nhiều hơn về ranh giới giữa lựa chọn cá nhân và yếu tố sinh học.

Đọc cuốn này xong, mình nhận ra thay vì vội vàng gắn nhãn “tốt – xấu”, có lẽ nên học cách nhìn hành vi của con người một cách toàn diện hơn. Hiểu được nguồn gốc của hành vi không có nghĩa chấp nhận chuyện việc đó xảy ra là tất nhiên, nhưng ít nhất nó giúp mình bớt khắt khe và cảm thông hơn.

Có một chi tiết nhỏ nhưng mình lại rất thích, đó là phần chú giải thuật ngữ và các hình minh họa về não bộ ở cuối sách. Phần chú giải giúp mình có khái niệm chính xác về các thuật ngữ thường gặp trong cuộc sống như ảo giác, hoang tưởng, lệch lạc tình dục, loạn thần,... Những hình vẽ các vùng não kèm theo chú thích ngắn gọn chức năng thì lại giúp mình có cái nhìn trực quan hơn những phần lí thuyết khoa học được đề cập trong từng chủ đề. Nhờ vậy, những kiến thức tưởng chừng khá “khó nhằn” lại trở nên dễ hiểu và gần gũi hơn. Với mình, phần này giúp liên kết lại những gì đã đọc từ câu chuyện về tổn thương sinh học của các bệnh nhân đến cơ chế khoa học tác động phía sau khiến trải nghiệm đọc sách được trọn vẹn hơn.

- Omega+ Buddies Phi Giao -