Bí mật của Quân Vương
Hãy tưởng tượng bạn đang dạo chơi tại nước Ý thời Phục hưng, nhưng thay vì chìm đắm trong không gian nghệ thuật đầy thơ mộng, bạn lại lọt vào một bàn cờ chính trị đầy rắn độc và sự phản bội. Nước Ý lúc bấy giờ bị xâu xé bởi năm vương quốc lớn luôn rình rập lẫn nhau. Giữa cái server đầy hỗn loạn ấy, một tập sách mỏng mang tên Quân Vương ra đời và lập tức nhận ngay vé phạt từ Giáo hội khi bị đưa vào danh mục sách cấm năm 1559.
Suốt 5 thế kỷ, cuốn sách bị dán nhãn là "cẩm nang của quỷ dữ", còn cái tên Machiavelli trở thành tính từ chỉ sự quỷ quyệt. Nhưng liệu ông có thực sự là kẻ ác, hay chỉ là một người chọn cách chỉ thẳng vào sự thật, chỉ thẳng vào những góc tối mà không ai dám chạm vào? Như Francis Bacon từng nhận xét:
"Chúng ta chịu ơn Machiavelli vì ông đã viết về những điều con người thực sự làm, chứ không phải những điều họ nên làm trên lý thuyết viển vông".
Để hiểu được cái nhìn thực dụng đến tàn nhẫn của Machiavelli, chúng ta phải nhìn vào những biến cố khiến ông bị cuộc đời vả cho tỉnh mộng. Sinh năm 1469 tại Florence, Machiavelli bắt đầu sự nghiệp ngoại giao rực rỡ ở tuổi 29, dành 14 năm ròng rã để làm một tour khắp châu Âu và quan sát những chính khách sừng sỏ nhất. Thế nhưng, đời không như là mơ khi nhà Medici trở lại nắm quyền vào năm 1512, ông không chỉ mất chức mà còn bị tống giam và tra tấn dã man. Chính trong cảnh bần cùng tại một trang trại hẻo lánh, ông đã viết Quân Vương như một món quà thực dụng dâng tặng Lorenzo de Medici để tìm đường quay lại chính trường.
Machiavelli đưa ra một phép ví von đầy trí tuệ rằng, cũng như những họa sĩ vẽ tranh phong cảnh phải đứng dưới thung lũng để ngắm núi cao và đứng trên đỉnh núi để quan sát thung lũng, thì để hiểu bản chất của dân chúng phải là bậc quân vương, và để hiểu thấu bậc quân vương thì phải ở vai dân thường.
Machiavelli đã giáng một đòn chí mạng vào tư duy đạo đức truyền thống khi khẳng định có một khoảng cách mênh mông giữa cách người ta đang sống và cách người ta phải sống. Ông cho rằng một vị quân vương muốn trụ vững không thể chỉ đóng vai cừu non nhân từ, bởi kẻ luôn muốn sống tốt giữa một tập thể bất hảo sẽ sớm nhận cái kết đắng. Tuy nhiên, Machiavelli cũng rất tỉnh khi đưa ra ranh giới, ông lên án những kẻ giết đồng loại, phản bội bạn bè và thiếu lòng vị tha.
Theo ông, bằng những phương cách tàn bạo đó, người ta có thể đạt được quyền lực nhưng không bao giờ có được vinh quang. Sự tách biệt giữa chính trị và thần học ở đây không phải để tạo ra bạo chúa, mà là để tìm ra cách bảo toàn quốc gia hiệu quả nhất.
“Việc một quân vương muốn giữ mình thì phải biết cách làm chuyện sai trái là điều cần thiết, còn có sử dụng nó hay không thì tùy vào mức độ cần thiết.”
Sau tất cả, Machiavelli hiện lên không phải là một kẻ cổ xúy tội ác mà là một người yêu nước nồng nàn đến cháy bỏng. Ở cuối tác phẩm của mình, ông ví bối cảnh nước Ý bị giày xéo lúc bấy giờ chẳng khác nào thời điểm người Do Thái rời bỏ Ai Cập vào khoảng năm 1.300 TCN, và đây chính là thời cơ vàng để nhà Medici thực hiện cuộc thống nhất. Để cứu vãn một đất nước đang trong tình trạng hỗn loạn, ông tin rằng cần phải có một liều thuốc mạnh, những biện pháp cực đoan để đổi lấy sự ổn định lâu dài.
Machiavelli không dạy chúng ta trở nên xấu xa, ông chỉ dạy chúng ta cách nhìn thẳng vào sự thật trần trụi của quyền lực để không bị tiêu diệt bởi sự ngây thơ của chính mình. Quân Vương sẽ luôn là cuốn cẩm nang thức thời, chừng nào con người vẫn chưa thôi cái trò chơi nguy hiểm nhưng hấp dẫn mang tên chính trị.
