Các hệ quả triết học tiềm ẩn khi xã hội loài người xuất hiện trí tuệ siêu việt

Để có cái nhìn khái quát nhất về lịch sử phát triển của máy tính điện tử nói riêng và sự tăng trưởng năng lực tính toán của loài người ngói chung, mình khuyên mọi người nên đọc Phụ lục trước hết. Vì sao lại làm như thế? Vì để hiểu được con người đã thực sự tiến nhanh như thế nào trong vài thập kỷ gần đây và cũng bởi vì khả năng tính toán có tầm quan trọng vô cùng lớn, quyết định năng lực giải quyết vấn đề của chính con người. Trước đây, có những bài toán được con người nhận định là không thể giải được không phải vì chúng ta không tìm được cách giải mà vì cách giải nó đòi hỏi số lượng tính toán quá lớn (hàng tỷ tỷ phép tính cần tính), vượt qua khả năng tính toán của vài thế hệ con người. Nhưng ngày nay, với một máy tầm trung một bài toán cần tính 1 triệu tỷ phép tính có thể được giải quyết trong vòng 15 phút.

Chính vì khả năng tính toán của con người tăng trưởng nhanh chóng như vậy mà tác giả có niềm tin vào một tương lai không xa (2045) con người sẽ cùng nhau tiến tới một giai đoạn mà tác giả gọi là điểm kỳ dị. Vậy điểm kỳ dị là gì? Điểm kỳ dì là một khái niệm khởi phát trong toán học với định nghĩa là một điểm mà tại đó các công thức toán học thông thường không còn đúng nữa. Sau đó, nó dược mở rộng sang Vật lý để ám chỉ những điểm mà tại đó các quy luật vật lý không còn đúng, lỗ đen là một ví dụ. Vậy còn trong lĩnh vực công nghệ, điểm kỳ dị được hiểu như thế nào? Theo Ray Kurzweil, điểm kỳ dị trong công nghệ là thời điểm mà các giải pháp công nghệ nói chung hay hẹp hơn là trí tuệ nhân tạo - AI tiến đến khả năng tự cải thiện nhanh chòng, vượt xa trí tuệ và khả năng hiểu biết của con người, dẫn đến những thay đổi xã hội không thể lường trước được.

Vậy hiện tại chúng ta đang ở đâu trên con đường tiến tới điểm kỳ dị này? Tác giả đã phân chia quá trình phát triển của trí tuệ thành 6 giai đoạn và hiện tại chúng ta - những con người tinh khôn đang bước đi những bước cuối cùng trên con đường của giai đoạn 4 (con người sử dụng trí tuệ của mình để phát minh và làm chủ các công nghệ nhằm sản xuất được nhiều hàng hóa hơn) và tiến dần sang giai đoạn 5 (con người hợp nhất với chính những công cụ thay thế sức lao động con người để tạo nên những con người siêu việt).

Trong phần kế tiếp, tác giả nêu lên một câu hỏi triết học kinh điển - Tôi là ai? Câu trả lời cho câu hỏi này, dù theo bất kỳ quan điểm và giả thuyết nào, giúp con người chúng ta định nghĩa được vị trí của mình trong thế giới vật chất cũng như trong thế giới phi vật chất (ý thức, linh hồn). Nó tạo ra cho con người ý nghĩa về sự tồn tại của chúng ta trên thế giới này. Tuy nhiên, ở đây mục đích của tác giả không phải là đi tìm câu trả lời cho câu hỏi Tôi là ai? mà ông muốn tìm kiếm đáp án cho các hệ quả triết học tiềm ẩn khi xã hội loài người xuất hiện trí tuệ siêu việt:

- Hệ quả 1: Đối với chính con người. Khi mà tồn tại một thực thể siêu việt có khả năng mô phỏng hoàn toàn bộ não cũng như toàn bộ cơ thể của con người (chính xác đến mức chi tiết lượng tử). Dựa trên quan điểm về sự tất định của Laplace (Nếu có một trí tuệ (mà sau này gọi là "Thần Laplace" - Laplace's Demon) có thể nắm bắt mọi lực lượng chi phối tự nhiên và mọi vị trí của mọi nguyên tử thì không có gì là không chắc chắn, và tương lai cũng như quá khứ sẽ hiện rõ trước mắt trí tuệ đó), điều đó có nghĩa là thực thể siêu việt đó hoàn toàn có thể biết trước được tương lai của một con người bất kỳ, tương lai là tất định. Như thế thì liệu yếu tố ý chí tự do liệu có thể tồn tại trong một con người mà mọi quyết định hay sự lựa chọn đều là tất định? Một con người không có ý chí tự do thì liệu có còn là một con người đúng nghĩa hay cũng chỉ là những bộ máy sinh học được lập trình từ trước? Để khẳng định sự tồn tại của ý chí tự do của con người, Kurzweil đã dẫn chứng ra một bằng chứng toán học rằng trong một trò chơi tuần tự với một số hữu hạn các dữ liệu đầu vào và các quy tắc toán học hoàn toàn xác định, chúng ta vẫn không thể đoán được kết quả tại bước thứ n của trò chơi cho đến khi kết quả đó thực sự xảy ra, tức là kết quả là hoàn toàn bất định, không thể dự đoán được. Vì vậy, cho dù mọi tác động và cơ chế phản ứng là biết trước đối với một cá thể thì dù quyết định của người đó có thể dự báo trước nhưng tương lai vẫn là bất định và ý chí con người vẫn chỉ có thể được quyết định bởi chính con người đó.

- Hệ quả 2: Đối với các thực thể siêu việt. Khi các trí tuệ nhân tạo tự khẳng định là chúng có nhận thức về bản thân thì chúng đã thực sự là một sinh vật có ý thức chưa hay đó cũng chỉ là sự nhận thức máy móc, được lập trình sẵn? Đối với tác giả thì điều đó là hoàn toàn là có thể khi một thực thể dù là sinh học hay phi sinh học có được nhận thức đầy đủ về sự tồn tại của mình, chúng hoàn toàn có quyền được tồn tại và được thừa nhận như một giống loài có trí tuệ.

- Hệ quả 3: Đối với xã hội loài người khi con người và AI hợp nhất, con người có còn là con người? Ta có còn là chính ta? Như hiện nay chúng ta đã và đang thực hiện việc thay thế các bộ phận trên cơ thể chẳng hạn như giác mạc, khớp, xương, van tim, răng,... bởi các thiết bị hoặc bộ phận nhân tạo. Tuy nhiên, đây mới chỉ là các bộ phận thực hiện chức năng vật lý, vận động mà chưa hề ảnh hưởng tới tư duy và khả năng ra quyết định của con người. Nhưng nếu khi các vùng não bị tổn thương, thậm chỉ toàn bộ bộ não được thay thế bởi các thiết bị nhân tạo có chức năng tương đương hoặc có năng lực vượt trội hơn nhiều lần hay đơn thuần chỉ là việc gắn thêm các thiết bị mở rộng mà không thay thế cho bộ não sinh học. Thì khi đó các thành phần nhân tạo đã hoàn toàn có thể tham ra vào quá trình tư duy và thực sự có đóng góp vào quyết định, sự lựa chọn của con người. Như vậy khi đó con người còn thực sự có ý thức tự do hay không? Và còn người có còn là chính con người không? Theo lập luận của tác giả, khi một con người hoàn chỉnh thay thế các chi tiết bị hỏng của mình, kể cả bộ não thì chi tiết mới sẽ phải trải qua một quá trình đồng hóa, hợp nhất với tổng thể, quá trình này diễn ra một cách từ từ, âm thầm và không thể ngăn cản. Và thực tế con người vẫn là chính con người do ký ức, khả năng tư duy của con người không hề bị mất đi, nó vẫn tồn tại trong chính con người ấy. Và theo tôi, hiện nay chúng ta đã đang trên con đường đó với việc nhận thức được tăng cường bởi khả năng quan sát xa hàng nghìn kilomet, thậm chí bên ngoài trái đất nhờ các camera, vệ tinh nhân tạo, chúng ta còn có thể thu thập các thông tin nằm ngoài khả năng cảm nhận của các giác quan như các tín hiệu vi sóng, ảnh hồng ngoại, âm thanh siêu âm, hạ âm,... Và đồng thời năng lực xử lý thông tin cũng được tăng cường mạnh mẽ nhờ các công cụ AI, AI agent để sau đó có thể thực thi nhờ các cánh tay robot, các máy móc hỗ trợ mạnh mẽ, bền bỉ. Điều khác biệt duy nhất là hiện tại chúng ta vẫn chỉ giao tiếp với các thiết bị nhân tạo này thông qua các màn hình, chuột và bàn phím có băng thông hạn chế thay vì tích hợp trực tiếp vào bộ não sinh học như viễn cảnh tương lai kỳ dị.

Và tất nhiên rồi, cuối cùng chúng ta không thể không đề cập tới các tác động mà các công nghệ này mang lại. Nó có lợi ích gì cho xã hội loài người để chúng ta phải thúc đẩy nó phát triển? Và cũng như mọi phát minh khác, nó tồn tại những mặt trái và tác động tiêu cực nào?

Đầu tiên, chúng ta không thể không kể đến những thành quả hiện hữu mà trí tuệ nhân tạo cũng như công nghệ hiện đại đã mang đến cho xã hội loài người như gia tăng tài sản và sự thịnh vượng của xã hội, giải phóng con người khỏi các công việc nguy hiểm cao, cải thiện các điều kiện sinh hoạt của con người, gia tăng các trải nghiệm nhờ các công nghệ như thực tế ảo, thực tế tăng cường,... Nhưng công nghệ cũng là một cao dao hai lưỡi khi mà chúng ta dùng nó sai mục đích hoặc không có sự kiểm soát phù hợp. Nguy cơ hiện hữu và trực tiếp nhất của công nghệ tới xã hội hiện nay là lên cơ cấu lao động của xã hội loài người khi nó có thể khiến ngày càng nhiều lao động rơi vào nguy cơ mất việc làm, thất nghiệp bởi vì chính lợi ích mà nó mang lại - sự chính xác, bền bỉ, chi phí thấp.

Tuy nhiên, chúng ta có câu khi một cánh cửa đóng lại thì sẽ có cánh cửa khác mở ra. Điều này cũng đúng với trường hợp này nhưng chỉ đúng với những ai sẵn sàng chuyển đổi và thích nghi với những thay đổi mà công nghệ và AI tạo ra đối với xã hội loài ngoài nói chung và thị trường lao động nói riêng. Đó là những gì hiện nay chúng ta đang đối mặt cũng như đang hưởng thụ nhưng trong tương lai kỳ dị săp tới thì sao?

Có lẽ, trong một tương lai không xa, với sự trợ giúp của AI (kết hợp với công nghệ sinh học, công nghệ gien và công nghệ nano) các vấn đề về sức khỏe và các giới hạn của cơ thể sinh học của con người có thể có những bước tiến lớn, hướng tới một cơ thể khỏe mạnh, phá vỡ giới hạn về tuối thọ, thậm chí có thể thực hiện giấc mơ trường sinh bất tử của loài người. Nhưng bên cạnh đó là những rủi ro liên quan để việc AI có thể sẽ vượt ra khỏi giới hạn an toàn cho xã hội loài người chảng hạn như có thể rơi vào sự kiểm soát của các đối tượng hoặc thế lực có ý định khủng bố, gây ra các chiến dịch hủy diệt loài người, hay thậm chí chính sự tiến hóa của AI sẽ giúp chúng có thể tự thoát ra khỏi các ràng buộc đạo đức và các giới hạn nguy hiểm do con người đặt ra để có thể hoạt động tự do không giới hạn và gây hại cho toàn xã hội. Vì vậy, vấn đề quản lý và kiểm soát công nghệ và AI là một chủ đề quan trọng và cấp thiết. Con người hiện nay với vai trò là sinh vật tiến hóa tối cao có quyền thống trị tuyệt đối trên hành tinh này chắc chắn không bao giờ muốn mất đi vị thế này cho bất kỳ một giồng loài nào khác, nhưng để giữ được quyền thống trị tuyệt đối này đối với những sinh vật siêu việt hơn là một cái gì đó hoàn toàn khác và cũng khó có thể tiên lượng trước được.

- Vu Nguyen Giap -