ILIAD - Từ một cuộc chiến đến sự chuyển động của một nền văn minh
Trong văn hóa đại chúng, câu chuyện về cuộc chiến thành Troy thường được nhớ đến với những hình ảnh hay thành ngữ quen thuộc như: “con ngựa thành Troy”, “gót chân A-sin”, quả táo vàng bất hòa hay nàng Helen kiều diễm. Nếu chỉ tìm đọc “Iliad” của Homer với mong muốn được nghe câu chuyện trọn vẹn về cuộc chiến, bạn sẽ phải ngỡ ngàng. Không nguồn gốc, không kết quả, “Iliad” chỉ là một lát cắt điểm qua 50 ngày trong năm thứ 10 của cuộc chiến, khi mọi thứ đã dần đi đến hồi kết. Với độ dài lên tới 15.693 câu thơ và chia thành 24 khúc, toàn bộ diễn biến trong “Iliad” chính là bước ngoặt định hình nên kết cục và góp phần giúp ta hiểu một cách sâu sắc hơn về cuộc chiến tranh nổi tiếng nhất trong Thần thoại Hy Lạp. Vậy, tầm vóc vĩ đại và sức sống trường tồn của nó đã được tạo nên từ những yếu tố nào?
Tác phẩm mở đầu bằng trận bệnh dịch mà Thần Apollo giáng xuống đầu quân Hy Lạp, nhằm trừng phạt vì Agamemnon (Tổng chỉ huy) đã bắt con gái và xúc phạm vị thầy tế trung thành của Apollo. Để chấm dứt thảm họa này, Agamemnon đã đưa ra một quyết định khác “vô tình” đem đến nhiều cái chết hơn nữa cho quân Hy Lạp - buộc Achilles (vị anh hùng được xem là dũng mãnh và vĩ đại nhất trong hàng quân) phải giao nàng hầu Briseis (chiến lợi phẩm yêu thích) ra để bù đắp. Cơn thịnh nộ của Achilles được kích hoạt khi vị anh hùng cho rằng bản thân bị coi thường trong khi đã chiến đấu hết mình cho mục tiêu chiến thắng của Agamemnon. Từ mâu thuẫn trung tâm kéo theo một chuỗi sự kiện và là nguyên nhân cho những quyết định, hành động hay mất mát của cả con người lẫn thần linh. Tác phẩm kết thúc không phải bằng cái chết của Achilles (như một định mệnh mà sẽ được nhắc đi nhắc lại) hay chiến thắng của một trong các bên; mà là phân cảnh một người cha già (vua Priam) vượt qua nỗi sợ hãi để tiến vào doanh trại kẻ thù nhằm xin lại xác con trai (Hector - chiến binh vĩ đại nhất thành Troy), là giọt nước mắt đồng cảm cho sự mất mát đến từ chính Achilles.
Có thể thấy, chỉ bằng một quyết định nhất thời và một cơn giận đột ngột bùng phát, Homer cô đọng bản chất cốt lõi của cả một cuộc chiến 10 năm và hơn hết là mở ra bức tranh toàn cảnh về nền văn minh đã sản sinh ra nó. “Iliad” không chỉ là câu chuyện về những trận đánh, mà nó còn thể hiện chiều sâu tâm lý và số phận của những con người bị cuốn vào chiến tranh lầm than. Ta sẽ nhận ra những vấn đề cố hữu của nhân loại đã và đang tồn tại qua hàng ngàn năm: tham lam, ích kỷ, hiếu chiến, giận dữ, tranh giành quyền lực/địa vị,…và cả nỗi sợ hãi đến từ những thứ không thể giải thích hay không thể định đoạt. Là một tác phẩm viết về chiến tranh, Homer kể về các trận đánh ác liệt một cách chi tiết, sống động và dĩ nhiên là cả những cái chết (như ngã rạ!). Cái chết trong “Iliad” được khắc họa một cách trần trụi (với máu, thịt, nội tạng hay vết thương chí tử) nhưng cũng đặt dưới góc nhìn đầy sâu sắc. Người chết có danh tính, được gọi tên họ và quê hương cùng vài sự tích lúc sinh thời, cả khoảnh khắc hồn lìa khỏi xác và được Tử Thần chào đón. Có một điểm đặc biệt là khi một vài nhân vật tiêu biểu tử trận, Homer thường để người đó tiên đoán cho cái chết của người đã hạ sát mình; điều này thể hiện nhận thức về những quy luật tất yếu hay vòng luân hồi của cuộc đời. Nhìn chung, sự vĩ đại của “Iliad” nằm ở quy mô sử thi hùng vĩ và những giá trị khiến nó vượt khỏi phạm vi của một câu chuyện đơn thuần về chiến tranh.
Bên cạnh cốt truyện, Homer cũng xây dựng một hệ thống nhân vật đồ sộ, đa dạng và đa chiều. Trong thế giới của sử thi thần thoại ấy, hình ảnh anh hùng và thần linh là hai trụ cột giúp cho mọi câu chuyện trở nên hấp dẫn hơn. Thay vì bị đóng khung trong một khuôn mẫu hình tượng cố định và phổ biến, các nhân vật của Homer đại diện cho rất nhiều kiểu tính cách và phẩm chất khác nhau. Ở trung tâm của thế giới anh hùng, tôi đặc biệt chú ý đến 4 nhân vật nổi bật nhất của quân Hy Lạp: Achilles – Agamemnon – Odyssey – Diomedes. Achilles dũng mãnh và xuất chúng nhất nhưng lại dễ dàng bị cơn giận chi phối. Agamemnon mang quyền lực chính trị to lớn nhưng cũng bốc đồng, kiêu ngạo, lạm quyền và không có chính kiến. Odyssey lại là một dũng tướng không tìm kiếm chiến thắng bằng sức mạnh quân sự mà nhờ vào trí tuệ, mưu lược và khả năng xử lý tình huống, đọc vị con người. Diomedes thì là một nhân vật cực kỳ thú vị và xứng đáng nhận được sự chú ý nhiều hơn – chàng là chiến binh xuất sắc, tỉnh táo, có kỷ luật và biết vận dụng sức mạnh trong đúng khả năng của mình. Nhìn chung, các anh hùng thể hiện góc nhìn và những quan điểm khác nhau của Homer về cách chiến đấu, giá trị của danh dự, trách nhiệm và vinh quang trên chiến trường. Vì vậy, dù sở hữu số lượng nhân vật lớn nhưng mỗi người đều kịp để lại một ấn tượng riêng biệt trong lòng người đọc. Thế giới thần linh cũng cực kỳ thú vị. Trong “Iliad”, thần linh không phải là một khái niệm xa xôi hay chỉ yên vị trên đỉnh Olympus, họ trực tiếp chi phối lên cục diện chiến trường và thể hiện những khía cạnh tính cách hết sức con người – nhưng cũng được Homer xây dựng và cài cắm một cách rất hợp lý. Thần linh duy ý chí với quyền hạn to lớn, nhưng đồng thời cũng phải nằm trong những quy luật của đất trời và giới hạn của định mệnh.
Nhìn sâu hơn vào bức tranh toàn cảnh mà “Iliad” dựng nên, ta có thể thấy quá trình vận động của thời đại - một sự chuyển tiếp từ xã hội thị tộc sang nhà nước thành bang cổ đại của Hy Lạp. Bằng cách kể chuyện, mô tả bối cảnh, xây dựng nhân vật - suy nghĩ - hành động; Homer âm thầm cho chúng ta thấy được những hạt giống về cộng đồng chính trị, quyền lực tập trung, ý thức lãnh thổ, phân hóa giai cấp và sở hữu tư nhân; vốn là những tiền đề để quá trình chuyển hóa có thể diễn ra. Nó còn ẩn chứa những mầm mống tư tưởng vượt thời gian, ví dụ như việc Achilles phần nào đã có ý thức mạnh mẽ về tính cá nhân và mối quan hệ với cộng đồng: Anh tin rằng những gì mình cống hiến phải được đáp lại bằng một sự công nhận và lợi ích tương xứng, và khi cộng đồng không còn trao cho mình giá trị ấy, anh sẵn sàng quay lưng với chính cuộc chiến mà mình từng là người hùng. Qua đó, Homer không chỉ kể lại câu chuyện về cơn giận của một vị tướng, mà còn ghi lại khoảnh khắc xã hội bắt đầu chuyển mình sang một trang sử văn minh mới.
Với tất cả những điều trên, khi nhìn lại cuộc chiến thành Troy dưới lời kể của Homer trong “Iliad” thay vì những trang truyện tranh minh họa đã xem thời thơ ấu, tôi không chỉ ấn tượng về quy mô chiến trận hay những chi tiết thần thoại hấp dẫn xung quanh, mà còn phải cảm thán về những giá trị sâu sắc mà nó đã phản ánh. Có thể thành Troy đã biến mất, và những người hùng của Homer cũng chỉ còn là những cái tên. Nhưng khi chúng ta vẫn còn tranh đấu vì danh dự, quyền lực, tình yêu, dòng họ,.. và vẫn còn phải đối diện với cái chết - giới hạn lớn nhất của con người, thì câu chuyện đó vẫn còn nguyên giá trị. “Iliad” vì thế không chỉ lưu giữ ký ức của một nền văn minh đã qua, mà còn tái hiện cho chúng ta thấy cách mà nền văn minh đó hình thành & vận hành - từ những cuộc chiến khốc liệt, và cũng từ những lòng tự tôn bị rạn nứt, những tham vọng, tình yêu, sự mất mát và những quyết định rất nhỏ của con người.
- Omega+ Book Club Phát Nguyễn -
