Khi thế giới quanh ta được xây dựng trên những điều hư cấu
Bích Ngọc
Thứ Ba,
10/02/2026
4 phút đọc
Nội dung bài viết
Đọc cái tựa thấy khó hiểu ghê, nhưng đọc vô thì thấy cũng cũng, công nhận cái tài của người diễn giả chuyên nghiệp chính là chỗ này. Nhưng có 1 cái làm mình không mê lắm là ông ví dụ hơi nhiều làm cho mình đọc hơi loạn. Chắc ông sợ độc giả không hiểu đúng điều ông đang nói chăng? Cái tựa đặt là "Tri thức chung" luôn cũng được, vừa dễ hiểu đối với độc giả phổ thông vừa (có lẽ) sẽ ăn khách hơn.
Khái niệm "Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết" chính là tri thức chung (common knowledge), một trong những ý tưởng cốt lõi mà nhà tâm lý học nhận thức Steven Pinker thường xuyên phân tích để giải mã cách con người giao tiếp và chung sống.
Trong các cuốn Sapiens, Homo Deus và 21 bài học cho thế kỷ 21, nhà sử học Yuval Noah Harari phác họa một bức tranh rộng lớn về quá khứ và tương lai của loài người, xoay quanh một ý tưởng lớn mà ông tóm lược như sau: “Thế giới quanh ta được xây dựng trên những điều hư cấu. Chúng hiện diện khắp nơi: các quốc gia, đoàn thể và tôn giáo đều được tạo ra nhờ trí tưởng tượng của con người. Và nếu không có những câu chuyện hư cấu mà chúng ta cùng nhau kể, có lẽ chúng ta đã không trở thành loài thống trị trên hành tinh này.”
Thực tế, người tinh khôn (Homo sapiens) đã chinh phục hành tinh này nhờ ưu thế nổi bật: sáng tạo và truyền bá những điều hư cấu. Con người là loài động vật có vú duy nhất có thể hợp tác với vô vàn người xa lạ, bởi chỉ chúng ta mới có khả năng tạo ra những câu chuyện hư cấu, truyền bá chúng và khiến hàng triệu người khác cùng tin vào chúng. Chừng nào niềm tin ấy còn tồn tại, chúng ta vẫn sẽ tuân thủ những luật lệ chung và nhờ đó có thể hợp tác hiệu quả.
Theo Steven Pinker, đây là một nhận định xác đáng, song tác giả đã diễn đạt khác đi đôi chút. Thế giới của chúng ta được tạo dựng dựa trên những quy ước; các quy ước này cho phép con người phối hợp hiệu quả và có khả năng tự củng cố bởi chúng là những tri thức chung. Những quy ước như tiếng Anh, Kitô giáo, Hợp Chúng Quốc Hoa Kỳ, đồng euro hay Microsoft không hẳn là “hư cấu”. Chúng hoàn toàn có thật, dù không được cấu thành từ vật chất hữu hình. Chính tri thức chung đã tạo nên những “thực tại phi vật chất” này.
Tri thức chung không chỉ là việc cùng biết một sự thật, mà là việc cùng tạo ra một thực tế xã hội mà chúng ta không thể phớt lờ.
