Lời nguyền Goliath - Những cuộc sụp đổ xã hội trong quá khứ và tương lai - Bìa cứng

THÔNG TIN XUẤT BẢN

NỘI DUNG CHÍNH

Điều gì khiến một xã hội sụp đổ? Chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh, biến đổi khí hậu, hay chính cách quyền lực được hình thành và vận hành bên trong xã hội ấy? Trong “Lời nguyền Goliath - Những cuộc sụp đổ xã hội trong quá khứ và tương lai”, cuốn sách nằm trong top bán chạy của Sunday Times, Luke Kemp thay vì chỉ truy tìm nguyên nhân khiến các nền văn minh biến mất, tác giả đặt ra một câu hỏi khác: Khi một nền văn minh sụp đổ, điều gì thực sự biến mất - cả một xã hội, hay chỉ là cấu trúc quyền lực từng thống trị xã hội đó?

Để trả lời câu hỏi ấy, Kemp đưa ra khái niệm “Goliath” - những hệ thống phân cấp thống trị, trong đó có một nhóm cá nhân áp đặt bạo lực và kiểm soát tài nguyên, lao động của người khác. Các Goliath này (như đế chế, nhà nước cổ đại) mang trong mình mầm mống diệt vong và liên tục sụp đổ qua các thời kỳ. 

Nhưng các Goliath có phải là trạng thái tất yếu của xã hội loài người? Để trả lời, Kemp trở lại một cuộc tranh luận lâu đời về “trạng thái tự nhiên” của con người. Trái với quan niệm gắn với Thomas Hobbes rằng khi thiếu vắng một quyền lực đủ mạnh để duy trì trật tự, con người sẽ rơi vào bạo lực và hỗn loạn, Kemp tập hợp bằng chứng từ khảo cổ học, nhân học và sinh học tiến hóa để phác họa một bức tranh khác. Trong phần lớn lịch sử tồn tại của loài người, các cộng đồng săn bắt – hái lượm có xu hướng tổ chức tương đối bình quyền, dựa vào hợp tác, chia sẻ và những cơ chế hạn chế sự tập trung quyền lực. Ngay cả trong thảm họa, thay vì tất yếu hoảng loạn và quay sang chống lại nhau, con người thường có khả năng đoàn kết và tương trợ.

Bên cạnh đó, Kemp tìm kiếm bước ngoặt trong những biến đổi lớn của thế Toàn Tân. Khí hậu ấm và ổn định hơn tạo điều kiện cho nông nghiệp thâm canh phát triển; những nguồn tài nguyên như ngũ cốc có thể tích trữ, định lượng và chiếm đoạt; trong khi khả năng độc quyền vũ khí và tổ chức bạo lực giúp một số nhóm tích lũy ngày càng nhiều của cải và quyền lực. Những điều kiện ấy góp phần thúc đẩy sự hình thành của các xã hội phân tầng, kéo theo chiến tranh, chế độ nô lệ và những dạng bất bình đẳng ngày càng sâu sắc.

Tuy nhiên, lịch sử không phải một đường thẳng tất yếu dẫn từ cộng đồng bình quyền tới những nhà nước ngày càng tập trung quyền lực. Qua các trường hợp như Çatalhöyük, Jenne-Jeno, Đào Tự, San Lorenzo hay Cahokia, Kemp cho thấy con người từng nhiều lần thử nghiệm, chống lại hoặc rời bỏ những cấu trúc phân cấp. Có những cộng đồng lựa chọn “bỏ phiếu bằng đôi chân”, rời khỏi các trung tâm quyền lực; có nơi những biểu tượng của tầng lớp thống trị bị phá bỏ và đời sống xã hội được tổ chức lại theo cách khác.

Từ đây, “Lời nguyền Goliath” cũng thách thức cách chúng ta vẫn thường đọc lịch sử. Phần lớn những gì còn lại từ các nền văn minh cổ đại - cung điện, lăng mộ, tượng đài, văn bản - đều gắn với tầng lớp cầm quyền. Khi những thiết chế ấy biến mất, lịch sử dễ được kể như câu chuyện về sự suy tàn của cả một xã hội. Nhưng Kemp đặt câu hỏi: Liệu sự sụp đổ của một đế chế có đồng nghĩa với thảm họa đối với tất cả mọi người? Trong một số trường hợp, sự tan rã của bộ máy thống trị lại có thể mở ra không gian tự chủ lớn hơn cho những cộng đồng từng nằm dưới quyền kiểm soát của nó.

Bằng cách kết hợp lịch sử, khảo cổ học, nhân học, sinh học tiến hóa và kinh tế học, Luke Kemp vì thế không chỉ kể lại những cuộc sụp đổ trong quá khứ. Ông sử dụng chúng để nhìn vào những Goliath của hiện tại, trong một thế giới đang đồng thời đối diện với biến đổi khí hậu, vũ khí hạt nhân, trí tuệ nhân tạo và những rủi ro có khả năng tác động đến toàn nhân loại.

Sự sụp đổ của Goliath không đồng nghĩa với sự kết thúc của xã hội. Như hình ảnh trên bìa sách - cuộc sống vẫn tiếp diễn bên những tàn tích của trật tự cũ - con người luôn có khả năng hợp tác, thích nghi và tổ chức lại đời sống sau những biến động.

Sách thuộc Tủ sách Lịch sử thế giới của Omega Plus.
---
Mục lục của cuốn sách:

Mở đầu: Lịch sử nhân loại dưới góc nhìn của sự sụp đổ

PHẦN I. BÌNH MINH VÀ NGÀY TÀN

Chương 1 - Ảo tưởng của Hobbes

Chương 2 - Sự sụp đổ trong 99% lịch sử nhân loại

Chương 3 - Từ săn bắt hái lượm đến bị săn đuổi và tụ tập

Chương 4 - Những thử nghiệm bị từ bỏ I: Những nông dân thất bại

Chương 5 - Những thử nghiệm bị từ bỏ II: Bỏ phiếu bằng đôi chân và ngọn lửa

Chương 6 - Goliath trỗi dậy

Chương 7 - Lời nguyền Goliath

PHẦN II. SỰ THỊNH SUY CỦA ĐẾ CHẾ

Chương 8 - Chiến tranh băng đảng

Chương 9 - Thời Đồ đồng tan vỡ

Chương 10 - Đá vỏ chai vỡ vụn

Chương 11- Sự trỗi dậy và sụp đổ của Goliath Trung Hoa

Chương 12 - Những lần sụp đổ của La Mã

Chương 13 - Sợ sự trỗi dậy

Chương 14 - Thuộc địa hóa và sụp đổ

Chương 15 - Sụp đổ trong thế giới hiện đại

PHẦN III. MÀN KẾT

Chương 16 - Cái chết từ cỗ máy 

Chương 17 - Gaia chống lại Goliath

Chương 18 - Hội chứng Ngôi sao Tử thần

Chương 19 - Cái thang không nấc

Chương 20 - Nguồn gốc tàn cuộc của chúng ta

Chương 21 - Những số phận của Goliath

Chương 22 - Sau cú ngã

Chương 23 - Thực thi công lý kẻo thế giới diệt vong

Lời bạt: Tiêu diệt Goliath

THÔNG TIN TÁC GIẢ

Luke Kemp là nhà nghiên cứu về rủi ro thảm họa toàn cầu và lịch sử sụp đổ xã hội. Ông là cộng tác viên nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Rủi ro Tồn vong (CSER) thuộc Đại học Cambridge.

Với bằng Tiến sĩ Quan hệ Quốc tế tại Đại học Quốc gia Australia (ANU), ông đã có kinh nghiệm làm cố vấn cho Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng nhiều tổ chức quốc tế. Các bài viết của ông xuất hiện thường xuyên trên BBC, The New York Times và The New Yorker.

THÔNG TIN DỊCH GIẢ/ HIỆU ĐÍNH/ MINH HỌA

Dịch giả Nguyễn Hà (bút danh Ngô Diệu Kỳ) 

Sách đã dịch:

• 12 Hoàng đế La Mã
  
• Machiavelli
  
• Lịch sử hội sách Frankfurt
  

ĐÁNH GIÁ/NHẬN XÉT CHUYÊN GIA

Một công trình phân tích đồ sộ về 5.000 năm văn minh... Những bài học ông rút ra thường rất đáng kinh ngạc: về bản chất, con người luôn hướng tới sự bình đẳng, nhưng lại bị dẫn dắt đến bờ vực sụp đổ bởi tầng lớp tinh hoa giàu có và ám ảnh về địa vị; trong khi đó, các cuộc sụp đổ trong quá khứ thường lại giúp cải thiện đời sống của người dân thường... Tác phẩm mang tính học thuật cao, nhưng tác giả người Úc này cũng rất thẳng thắn và trực diện.

– Damian Carrington - Guardian

Khác với cuốn sách bán chạy kinh điển năm 1997 của Jared Diamond là Súng, Vi trùng và Thép (Guns, Germs and Steel) – vốn chỉ tập trung vào một vài ví dụ (và ngày càng bị giới học thuật tranh cãi) – Lời nguyền Goliath phân tích một bộ dữ liệu khổng lồ thông qua các phương pháp kỹ thuật số... Tiếp nối truyền thống của những cuốn sách lớn về lịch sử nhân loại như Sapiens của Yuval Noah Harari hay The Dawn of Everything của David Graeber và David Wengrow, Lời nguyền Goliath mang đến một lý thuyết mới mẻ về sự phát triển của văn minh... mang lại cảm giác như đang đọc Thomas Piketty nhưng dưới lăng kính của Mad Max... một cuốn sách khơi dậy niềm hy vọng theo một cách đầy lạ lẫm.

– Ed Simon - New York Times

Một công trình khảo sát xuất sắc về lịch sử nhân loại thông qua sự sụp đổ của những vị vua, quốc gia và đế chế khổng lồ tựa như Goliath... Kemp nhìn thấy giải pháp ngay trong những tín hiệu cảnh báo nguy cấp; đó là sức mạnh tập thể để vùng lên và đánh bại những "Goliath" thời hiện đại – biến đổi khí hậu, các tập đoàn công nghệ khổng lồ và chủ nghĩa độc tài – bằng nền dân chủ tiến bộ đích thực.

– Ben East - Observer

Một tác phẩm xuất sắc và đầy sức thuyết phục về quá trình tiến hóa của xã hội loài người, cũng như lý do tại sao chúng ta có lẽ đang tiến gần đến ngày tàn của nhân loại.

– Henry Marsh, tác giả cuốn Do No Harm

Một cái nhìn tổng quan toàn diện về sự sụp đổ của xã hội, dựa trên việc phân tích hàng chục trường hợp trải dài hàng nghìn năm, từ thời kỳ Đồ đá cũ cho đến ngày nay. Rất đáng đọc. 

– Peter Turchin, tác giả cuốn End Times

Cuốn sách thực sự cần thiết để hiểu tại sao các nền văn minh trong quá khứ lại sụp đổ, và làm thế nào để bảo vệ nền văn minh của chúng ta khỏi kết cục tương tự.

– Lewis Dartnell, tác giả cuốn The Knowledge: How to Rebuild Our World After An Apocalypse

Uyên bác, đầy tính gợi mở và khiến người đọc phải trăn trở sâu sắc... vô cùng mạnh mẽ và ấn tượng một cách khó chối cãi.

– Andrew Lynch - Irish Times

Luke Kemp – người phân tích 5.000 năm thăng trầm của các nền văn minh trong cuốn Lời nguyền Goliath – nhận thấy xu hướng sụp đổ đang dần hình thành đối với chủ nghĩa tư bản toàn cầu. Theo Kemp, tương lai của chúng ta có hai ngả đường: hoặc là chứng kiến sự sụp đổ của xã hội toàn cầu, hoặc là thay đổi triệt để cách thức tổ chức xã hội.

– Ingrid Robeyns - Guardian

Một tác phẩm lịch sử vừa khiến người đọc phải nghiêm túc suy ngẫm, vừa mang lại nguồn cảm hứng kỳ lạ về cách các xã hội sụp đổ – và cách chúng ta vẫn có thể cứu vãn xã hội của chính mình. Hãy đọc ngay cuốn sách này, nếu không con cháu bạn sẽ tìm thấy nó giữa những đống đổ nát.

– Johann Hari, tác giả cuốn Stolen Focus

Xuất sắc... Đây không phải là cuốn sách dành cho những người hay lo âu. Nó kể về sự sụp đổ của các đế chế và nguy cơ tan rã của xã hội loài người. Khi trình bày về các rủi ro hiện sinh, tác giả Luke Kemp đã sử dụng lối văn phong đầy ám ảnh về ngày tận thế.

– Mark Urban ― Sunday Times

Uyên bác, chi tiết và cấp thiết. Một kiệt tác nghiên cứu về sự sụp đổ dựa trên dữ liệu.

– Paul Cooper, tác giả cuốn Fall of Civilizations

Trong cuốn sách với phạm vi bao quát rộng lớn này, Luke Kemp trình bày một bức tranh toàn cảnh đầy hấp dẫn trải dài hàng thiên niên kỷ về quá trình các xã hội hình thành, hưng thịnh và cuối cùng là sụp đổ. Sau đó, ông bàn về những bài học từ lịch sử để bảo vệ tương lai nhân loại, trong kỷ nguyên mà sự kết nối toàn cầu và tiến bộ công nghệ chưa từng có tiền lệ có thể nhấn chìm toàn bộ nền văn minh của chúng ta vào một thảm họa diệt vong.

– Martin Rees, Nhà thiên văn học Hoàng gia, người sáng lập CSER và tác giả cuốn Our Final Century

Luke Kemp là một cây bút và nhà tư tưởng đầy tài năng và chính trực; Lời nguyền Goliath là một đóng góp quan trọng, sáng tỏ và đặc biệt là rất kịp thời cho thời đại đầy lo âu của chúng ta.

– Gideon Lewis-Kraus, cây bút của tờ The New Yorker

Cách tốt nhất để đọc Lời nguyền Goliath là xem nó như một lời kêu gọi chuyển hóa nỗi lo âu về ngày tận thế thành một dự án chính trị mang tính xây dựng, một lời kêu gọi đấu tranh chống lại sự áp bức và bất bình đẳng... Ngày nay, có vô số bằng chứng cho thấy chúng ta đang sống trong một thế giới tăm tối, ngày càng thiếu dân chủ, bất bình đẳng đến mức đáng sợ và có nguy cơ đi đến diệt vong. Vào thời điểm như vậy, lời mời gọi của Kemp – hãy hình dung về một xã hội tốt đẹp hơn và tin rằng chúng ta vẫn có thể tránh được những kịch bản tồi tệ nhất – thực sự là một tín hiệu đáng mừng. 

– Linda Kinstler - The Atlantic

Với tầm nhìn lịch sử bao quát đầy ấn tượng, Luke Kemp giải mã "hệ điều hành" của quyền lực và lỗi chết người lặp đi lặp lại của nó: niềm tin rằng sự thống trị đồng nghĩa với khả năng phục hồi. Lời nguyền Goliath hé lộ cách mà sự tập trung quyền lực – từ các đế chế sơ khai đến kỷ nguyên kỹ thuật số – luôn là điềm báo trước cho sự sụp đổ. Thông qua việc chứng minh rằng các cấu trúc xã hội bền vững nhất của chúng ta được xây dựng dựa trên sự hợp tác chứ không phải mệnh lệnh, Kemp đưa ra một lập luận sâu sắc về sức mạnh của sự đa nguyên. Một tác phẩm thiết yếu dành cho bất kỳ ai đang nỗ lực kiến tạo một thế giới cởi mở, công bằng và có khả năng thích ứng mạnh mẽ trước nghịch cảnh – điều mà chúng ta đang vô cùng cần thiết.

 – Audrey Tang, Đại sứ Kỹ thuật số của Đài Loan kiêm Bộ trưởng sáng lập Bộ Kỹ thuật số.

Một kiệt tác đầy lôi cuốn và là liều thuốc giải cần thiết cho thời đại đầy khủng hoảng hiện nay. Nếu yêu thích các tác phẩm của Jared Diamond, bạn chắc chắn sẽ mê mẩn Lời nguyền Goliath. Một cuốn sách đầy sức thuyết phục và sâu sắc.

 – Roman Krznaric, tác giả cuốn The Good Ancestor.

Một góc nhìn đầy hứng khởi về... Một bức tranh lịch sử bao quát trải dài qua các châu lục và thiên niên kỷ, đồng thời cũng là cuốn cẩm nang sinh tồn.

- Kirkus Reviews

Một tác phẩm đầu tay xuất sắc nhưng cũng đầy ám ảnh của nhà kinh tế học kiêm nhà địa lý học Kemp... một tầm nhìn bao quát và nghiệt ngã về một thế giới đang đứng bên bờ vực sụp đổ.

- Publishers Weekly

Một cuốn sách tuyệt vời. Lịch sử và những kịch bản sụp đổ có thể xảy ra trong tương lai được trình bày vô cùng rõ ràng và chặt chẽ. Kịch bản tồi tệ nhất – chúng ta hy vọng – có thể ngăn chặn được nếu nhân loại đủ sáng suốt và có kế hoạch kiên trì chống lại sự ngu ngốc cũng như thói kiêu ngạo của giới tài phiệt đang sống giữa chúng ta.

– Danny Dorling, tác giả cuốn THE NEXT CRISIS

Đây chính là cuốn sách về sự sụp đổ của xã hội mà tôi luôn mong chờ ai đó sẽ viết. Thật bõ công chờ đợi!

 – Walter Scheidel, tác giả cuốn The Great Leveler

Một hành trình trí tuệ đầy lôi cuốn... Đây là cuốn sách đáng đọc – và mang thông điệp cần được lắng nghe – đối với bất kỳ ai quan tâm đến việc đạt được sự thịnh vượng bền vững cho nhân loại song hành cùng việc bảo vệ hành tinh của chúng ta.

 – Giáo sư Jim Bacchus, cựu Nghị sĩ, thẩm phán sáng lập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và là tác giả cuốn Democracy for a Sustainable World

Luke Kemp chỉ ra rằng bất bình đẳng sinh ra bất ổn và khả năng phục hồi thực sự nằm ở việc dân chủ hóa quyền lực. Một tác phẩm quan trọng dành cho những ai đang hướng tới một tương lai vượt ra khỏi mô hình đế chế – Jason Hickel, tác giả các cuốn Less is More và The Divide
“Lời nguyền Goliath” vừa là một bức tranh lịch sử bao quát, vừa là bản phân tích chuyên sâu về các hệ thống đang chi phối chúng ta cũng như cách thức chúng sụp đổ. Cuốn sách không chỉ nói về quá khứ mà còn đề cập đến quỹ đạo mà chúng ta đang đi hiện nay. Nó mang lại sự sáng tỏ mà chúng ta vô cùng cần đến trong một thế giới đang quá tải và biến chuyển với tốc độ chóng mặt.

 – Nate Hagens, người dẫn chương trình The Great Simplification

Luke Kemp – chuyên gia nổi tiếng về các rủi ro tồn vong – nhìn lại lịch sử và hướng tới tương lai, vạch rõ những mối nguy hiểm mà chúng ta đang đối mặt, đồng thời đề xuất các giải pháp để tránh những sai lầm dẫn đến sự sụp đổ trước khi vận may của nhân loại cạn kiệt. Đây là một cuốn sách xuất sắc và đầy sâu sắc; nó chắc chắn sẽ khiến bạn phải suy ngẫm suốt cả ngày và trằn trọc lo âu trong đêm.

 – Eric Cline, tác giả cuốn 1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed

Bất kỳ ai còn nghi ngờ tầm quan trọng của cuộc thảo luận này hẳn đã không thực sự quan sát kỹ thực tế: cảnh tượng người giàu nhất thế giới thâu tóm quyền lực đầy hỗn loạn tại quốc gia hùng mạnh nhất hành tinh đã làm nổi bật những lập luận của Luke Kemp về tác động bào mòn của tình trạng bất bình đẳng tột cùng. Đã đến lúc chúng ta phải tìm cách thu nhỏ quy mô xã hội theo những hướng vừa thú vị vừa cấp thiết.

– Bill McKibben, tác giả cuốn Here Comes The Sun: A Last Chance for the Climate, a Fresh Start for Our Civilization

Một cuốn sách sâu sắc và mở mang tầm mắt, thách thức những quan điểm hiện hành về sự sụp đổ của xã hội. Với góc nhìn dài hạn, Kemp mời gọi chúng ta xem xét lại những trang sử tưởng chừng đã tường tận, nhìn nhận lại hiện tại vốn bị coi là lẽ đương nhiên, và đối diện với những hiểm họa tương lai chưa từng biết tới. Đây là một tác phẩm đầy khai sáng nhưng cũng khiến người đọc phải rùng mình; nó sẽ định hình lại cách bạn hiểu về thế giới và quá trình hình thành nên thế giới ấy.
 

– Richard Fisher, tác giả cuốn The Long View

TRÍCH ĐOẠN/ CÂU QUOTE HAY

Chương 1. Chia sẻ vừa là một cơ chế bảo hiểm, vừa là một phương pháp gắn kết cộng đồng. Tình yêu chia sẻ đó đã ăn sâu vào máu thịt chúng ta. Với hầu hết chúng ta, những trải nghiệm tốt đẹp nhất là những trải nghiệm được sẻ chia, dù đó là thức ăn, câu chuyện cười, giường ngủ hay cuộc sống.

Chương 1. Bình đẳng giới đã giúp tạo ra cấu trúc xã hội di động và đa dạng hơn.

Chương 1. Đặc điểm chung lớn nhất của những kẻ xả súng hàng loạt không phải là bệnh tâm thần, mà là cảm giác thất vọng về địa vị và tiền sử bị sỉ nhục xã hội. [...] Tụt hạng trên nấc thang địa vị cũng là một trong những yếu tố chính dẫn đến việc con người tự kết liễu đời mình. Con người sẵn sàng giết chóc vì địa vị, dù là giết người khác hay chính mình.

Chương 1. Chúng ta mắc kẹt trong mâu thuẫn muôn thuở giữa hai đặc điểm tiến hóa: khao khát địa vị và ác cảm với sự thống trị. Những chiến lược chống thống trị và sự lãnh đạo dựa trên uy tín là những kết quả hợp lý, vì chỉ có một phần nhỏ trong chúng ta tìm kiếm địa vị thông qua thống trị, trong khi không ai muốn bị thống trị. Một số người trong chúng ta tìm cách cai trị, nhưng nếu không thể, chúng ta muốn được bình đẳng. Trong suốt 300.000 năm, cán cân đã được duy trì để chống lại sự thống trị. Không phải vì trái tim chúng ta vốn nhân hậu, mà vì chủ nghĩa bình quyền là một chiến lược chiến thắng trong những điều kiện đầy thách thức của thời Đồ đá cũ.

Chương 2. Văn hóa có thể tiến hóa nhanh hơn nhiều so với cơ thể chúng ta, đó là điều cho phép chúng ta thích nghi với nhiều môi trường khác nhau, từ sa mạc Sahara đến lãnh nguyên Bắc Cực. Tiến hóa văn hóa, dù là trong ngôn ngữ, công cụ, công nghệ hay truyền thống, là một siêu năng lực của con người.

Chương 2. Chúng ta thích nghĩ về mình như một biến thể người thành công hơn, luôn chiến thắng, nhưng có thể đã có vô số lần chúng ta là kẻ thua cuộc.

Chương 2. Tính di động và sự sẵn sàng thay đổi nhóm thường xuyên thậm chí có thể đã ban cho chúng ta khả năng độc nhất của con người là nói chuyện phiếm – nói về những người khác hiện không có mặt. Nói chuyện phiếm một phần được phát triển như một cách để nắm bắt tinh thần những người tạm thời vắng mặt. Nó hiện chiếm khoảng hai phần ba những cuộc trò chuyện của con người.

Chương 2. Điều gì đã kích hoạt tiền đề của sự sụp đổ này? Hiểu được tại sao con người dựng lên rồi phá bỏ những cấu trúc xã hội có thể giúp chúng ta hiểu được tại sao con người trong các vương quốc ổn định hơn có thể để chúng sụp đổ (hoặc thậm chí lật đổ chúng). Câu trả lời hiển nhiên là họ đang thích nghi với hoàn cảnh vật chất mới.