Quân vương, Ngôn sứ, Huấn luyện viên, Doanh nhân - Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử?
Ngay bìa áo sách, Jared Diamond đã “phơi bụng” câu hỏi trọng tâm - “Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử?”; trải rộng trong bốn lĩnh vực: lịch sử (quân vương), kinh doanh (doanh nhân), thể thao (huấn luyện viên) và tôn giáo (ngôn sứ).
Vào trong, Jared nhấn thêm: “Trong hoàn cảnh nào, một nhà lãnh đạo có nhiều khả năng làm nên lịch sử nhất?”
Từ đó, ông xoáy vào hai biến số, mà theo ông, có ảnh hưởng trọng yếu - thời điểm và quyền tùy nghi (theo cách hiểu của mình là khoảng tự do mà một người lãnh đạo thực sự có để quyết định và hành động, ít bị cản trở bởi hoàn cảnh, thể chế hay những người khác.)
Lần lượt, các nhân vật “cộm cán” được ông lựa chọn làm luận chứng, rồi đặt vào "biểu thức" được ông gọi là “phép thử Hamlet”.
Đại ý của phép thử ấy là, nếu bỏ một nhân vật khỏi lịch sử mà kết quả về cơ bản vẫn xảy ra, thì vai trò cá nhân ấy có lẽ không lớn như chúng ta tưởng. Ngược lại, nếu thiếu người đó mà diễn biến thay đổi đáng kể, ta có thêm cơ sở để nói rằng họ thực sự đã “làm nên lịch sử”.
Cách Jared gỡ từng nút rồi ghép các mảnh dữ liệu lại với nhau khiến càng đọc càng khó dứt ra. Ở phần Doanh nhân, ông lấy dữ liệu thống kê từ BPW - khảo sát toàn bộ 74.880 công ty của Đan Mạch trong giai đoạn 1994-2002 để tìm hiểu tầm ảnh hưởng của một CEO lên lợi nhuận doanh nghiệp - mang lại độ tin cậy và khá nhiều con số thú vị.
Phần Huấn luyện viên cũng làm mình bất ngờ. Jared đưa ra khá nhiều dẫn chứng cho thấy việc thay HLV liên tục với kỳ vọng đảo ngược kết quả thi đấu - như cách nhiều câu lạc bộ bóng đá chuyên nghiệp vẫn làm - mà theo ông, chẳng khá hơn trò “gieo xúc xắc” là bao. Thành bại sau đó chứa nhiều yếu tố may rủi hơn chúng ta vẫn tưởng.
Đến phần Tôn giáo, cụ Jared trả lời đúng một câu mình đã thắc mắc từ lâu:
Vì sao Kitô giáo trở thành tôn giáo lớn nhất thế giới?
Sau hơn chục trang giải mã, ông đưa ra cả một tổ hợp nguyên nhân: sức cuốn hút của Jesus; vai trò kế thừa của Tông đồ Paul; việc khuyến khích và phổ cập khả năng đọc viết; vị trí địa lý của Palestine; sự ủng hộ của Hoàng đế Constantine; rồi những giá trị tương đối phổ quát, có thể đi vào phụ nữ, gia đình, người nghèo và nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội.
Tất nhiên, một tôn giáo tồn tại hơn hai nghìn năm và lan ra khắp thế giới khó mà giải thích gọn bằng vài biến số. Nhưng cách Jared lần từng lớp vấn đề rồi ráp chúng thành khuôn hình khiến mình đọc chỉ biết gật gù.
Và, nếu được đặt thêm cho Diamond một câu hỏi, mình sẽ mạnh dạn vặn cụ:
Làm thế nào để phân biệt một cá nhân thực sự làm thay đổi lịch sử với một cá nhân chỉ xuất hiện đúng lúc, hợp thời, để đại diện cho một thay đổi mà vốn dĩ đã là “dòng chảy” gần như không thể đổi hướng? Với mình, “phép thử Hamlet” vẫn chưa đủ thỏa mãn ở chỗ này.
Cuối sách, Jared gợi mở thêm một số lĩnh vực có thể tiếp tục đem câu hỏi về vai trò cá nhân ra nghiên cứu: quân sự; các phong trào phản kháng xã hội và chính trị; nghệ thuật, âm nhạc và khoa học. Có khi nào, những gợi mở ấy ươm mầm cho một cuốn sách tiếp theo trong gia tài vốn đã khá đồ sộ của cụ.
Chốt lại, đề tài mang màu sắc khoa học nhưng sách khá hấp dẫn. Ngoại trừ chương 3, 4 hơi rối não xíu, những chương còn lại đọc cuốn như tiểu thuyết.
Mình có vài hoài nghi nhỏ, nhưng hiện chưa có - đúng hơn là chưa dám phản biện gì. Những câu hỏi Jared đặt ra khá lớn. Chắc phải đọc thêm vài nghìn cuốn nữa may chăng đủ can đảm cãi lại cụ.
Bản dịch khá mượt, dù vẫn lọt vài hạt sạn: “thất bại” thành “thất bải” ở trang 172; “khoe khoang” thành “khoe khoảng” ở trang 247; “trú trọng” ở trang 222, đúng ra phải là “chú trọng”.
Gấp sách lại, cảm giác muốn lao vào đọc một cuốn khác của cụ đang phủ bụi trên kệ. Hạng độc giả tò mò đủ thứ bà chằng như mình, càng đọc càng thấy thiếu và thèm. Không biết cảm giác "lên đỉnh" hay thỏa mãn là gì.
- Nguyễn Văn Thương -
