Roma – Hành trình từ đỉnh cao xuống vực sâu
Roma là một trường hợp độc nhất vô nhị trong lịch sử thế giới. Từ một đô thị không có gì nổi bật hơn vô số đô thị cùng thời trên bán đảo Italia, Roma đã dần vươn lên trở thành một đế chế hùng mạnh với lãnh thổ vươn dài từ giáp Scotland ngày nay ở phía bắc xuống tận Hạ Nubia (Sudan ngày nay) ở phía nam, từ bán đảo Iberia ở phía tây tới tận vịnh Ba Tư ở phía đông vào thời điểm rộng lớn nhất dưới thời hoàng đế Trajan (98 – 117). Nhưng kể từ năm 180, khi hoàng đế Commodus lên thay Marcus Aurelius, người cuối cùng trong “năm hoàng đế tốt” đã tạo nên giai đoạn hoàng kim hơn tám thập kỷ của đế chế, Roma đã không ngừng suy yếu dần cho tới ngày Constantine XI, hoàng đế cuối cùng của Byzantine ngã xuống giữa đám loạn quân khi Constantinople thất thủ năm 1453, một quá trình kéo dài hơn 1300 năm với không ít nỗ lực phục hưng, quật khởi nhưng rốt cuộc đều không thể cưỡng được sự diệt vong tối hậu.
Với vai trò quan trọng và ảnh hưởng to lớn của đế chế Roma đến nền văn minh phương Tây, đi tìm câu trả lời cho sự diệt vong của đế chế từng một thời là bá chủ phương Tây, cũng là đi tìm những bài học cả triết lý lẫn thực tiễn hậu thế có thể rút ra từ quá trình suy tàn đó là một chủ đề thu hút không ít học giả châu Âu. Những nghiên cứu của họ đã dẫn tới thành quả là vô số công trình, tác phẩm đã được công bố, đúc kết tâm huyết được các học giả bỏ ra tìm hiểu cặn kẽ về hơn mười ba thế kỷ đi xuống và diệt vong của đế chế Roma cũng như thực thể kế thừa của nó, đế chế Byzantine. Trong số các tác phẩm này, “Sự suy tàn và sụp đổ của đế chế La Mã” (The decline and fall of the Roman Empire) của Edward Gibbon có thể coi như một tượng đài kinh điển.
Về mặt học thuật, Gibbon được xem là một trong những học giả đầu tiên đã sử dụng những nguyên tắc của nghiên cứu sử học hiện đại để dựa vào các nguồn sử liệu từ sơ cấp tới thứ cấp sẵn có vào thời của ông (thế kỷ 18) để phân tích một cách có hệ thống toàn bộ lịch sử của đế chế Roma và đế chế Byzantine từ thời kỳ của Commodus tới khi Constantinople thất thủ. Lẽ đương nhiên, quá trình suy tàn và sụp đổ của đế chế Roma đã diễn ra trong một thời gian quá dài, với vô vàn biến cố phức tạp, những tác động nội sinh và ngoại sinh, để rồi chốt lại không thể đơn giản quy nguyên quá trình này cho một lý do nào đó cụ thể. Thay vào đó, Gibbon đã kiên nhẫn tập hợp các nguồn sử liệu có liên quan, đối chiếu, so sánh, đánh giá chúng trước khi hệ thống hóa vào tác phẩm của mình, kèm theo hàng loạt chú thích, đính chính những điểm tồn nghi, mâu thuẫn hay sai sót mà ông phát hiện được. Chỉ sau đó, trên nền các sự kiện đã được đồng bộ hóa, Gibbon mới chuyển sang phân tích, bàn luận để truy nguyên lý do và hệ quả tạo nên chuỗi biến cố này và hệ quả của từng biến cố tới các sự kiện tiếp theo. Cách làm việc này đem đến đời sống lâu dài cho “Sự suy tàn và sụp đổ của để chế La Mã”. Bởi nếu như những lập luận, phân tích của Gibbon không phải lúc nào cũng nhận được sự đồng thuận của giới học giả, đồng thời không phải quan điểm nào của ông cũng còn đứng vững tới ngày nay sau thử thách của thời gian và các cách tiếp cận mới trong nghiên cứu lịch sử, thì các biến cố lịch sử được Gibbon hệ thống hóa, sàng lọc lại vẫn còn ý nghĩa tham khảo với những người làm nghiên cứu và hấp dẫn với những người say mê tìm hiểu về lịch sử. Đây chính là lý do bộ sách vẫn giữ được chỗ đứng của mình trong kho tàng các tác phẩm kinh điển về lịch sử cổ trung đại bất chấp những lập luận đã có phần lỗi thời của Edward Gibbon. Một điểm cộng nữa của bộ sách chính là văn phong cuốn hút của tác giả, đến mức công trình đồ sộ của ông được nhìn nhận còn là một kiệt tác về ngôn ngữ Anh, trong đó ngôn ngữ này đã được Gibbon khai thác cao độ sức mạnh biểu đạt đa dạng của nó, và ở chiều ngược lại, người ta cũng cho rằng Gibbon đã góp một phần làm giàu thêm cho ngôn ngữ Anh qua tác phẩm của đời mình.
Từ lúc được xuất bản trọn vẹn lần đầu vào năm 1788, 71 chương sách của Gibbon đã trải qua nhiều lần tái bản, chỉnh sửa. Ngoài những chỉnh sửa, hoàn thiện do chính tác giả thực hiện trong quá trình viết tác phẩm, đã có nhiều phiên bản để giúp độc giả, nhất là độc giả đại chúng, dễ tiếp cận hơn với bộ sách đồ sộ này theo hai hướng: trích toàn văn một số chương nhất định hoặc thu gọn toàn bộ 71 chương. Một trong những bản biên tập lại được đánh giá cao là bản do Hans-Friedrich Mueller thực hiện. Trong phiên bản này, toàn bộ nội dung chính yếu của Gibbon gồm các biến cố lịch sử, các phân tích lập luận cơ bản được lưu giữ đầy đủ, trong khi các diễn giải quá dài dòng theo phong cách quen thuộc thời thế kỷ 18 nhưng chắc chắn sẽ làm bạn đọc hiện đại khó theo dõi bộ sách đươc Mueller tiết chế lại một cách thích hợp để không làm mất đi tinh túy văn phong rất riêng và độc đáo của Gibbon.
Lựa chọn phiên bản đã được biên tập lại một cách công phu này để chuyển ngữ sang tiếng Việt của công ty Omega Plus là lựa chọn hợp lý để độc giả đại chúng yêu lịch sử nước ta tiếp cận tác phẩm kinh điển của Edward Gibbon một cách thuận lợi hơn mà vẫn giữ nguyên được trải nghiệm tuyệt vời khi cùng câu chữ sắc sảo, hấp dẫn của Gibbon hành trình qua mười ba thế kỷ đầy biến động của đế chế Roma từ đỉnh cao tới đoạn kết cuối cùng. Đây quả thực là một lựa chọn thú vị mới cho những độc giả Việt Nam thích tìm đọc về lịch sử cổ trung đại thế giới để nghiền ngẫm, chiêm nghiệm về những bài học từ thịnh suy trong quá khứ.
- Dịch giả Lê Đình Chi -
