Câu chuyện nghệ thuật hay là Câu chuyện về hành trình khám phá bản thân của loài người

Đọc "Câu chuyện nghệ thuật" của E.H. Gombrich, tôi có một cảm giác ngày càng rõ rệt rằng lịch sử nghệ thuật không đơn thuần là lịch sử của hội họa hay kiến trúc. Nếu chỉ nhìn bề ngoài, đó là câu chuyện về những trường phái nối tiếp nhau, từ Ai Cập cổ đại đến Hy Lạp, từ Phục Hưng đến nghệ thuật hiện đại. Nhưng nhìn sâu hơn, đằng sau sự thay đổi của màu sắc, đường nét và kỹ thuật là một câu chuyện khác: câu chuyện về cách con người hiểu thế giới và hiểu chính mình.

Thuở sơ khai sống trong một thế giới của niềm tin

Ở những nền văn minh cổ đại như Ai Cập, nghệ thuật không nhằm thể hiện cá tính cá nhân. Người nghệ sĩ không cố gắng ghi lại cảm xúc của riêng mình hay diễn tả những suy tư cá nhân về cuộc sống. Điều họ tìm kiếm là sự ổn định, tính biểu tượng và những chân lý được cả cộng đồng thừa nhận.

Một tượng pharaoh không được tạo ra để phản ánh con người bằng xương bằng thịt đang đứng trước nghệ sĩ. Nó được tạo ra để biểu đạt quyền lực, tính thiêng liêng và sự trường tồn. Con người thời ấy sống trong một thế giới mà ý nghĩa đã được trao sẵn bởi thần thoại, tôn giáo và truyền thống. Nghệ thuật vì vậy trở thành ngôn ngữ của niềm tin hơn là công cụ khám phá bản thân.

Nếu ví lịch sử nhân loại như hành trình trưởng thành của một con người, thì đây chính là tuổi thơ. Con người tiếp nhận thế giới như một điều đã được giải thích sẵn.

Thời thanh niên vươn mình khám phá thế giới

Hy Lạp cổ đại và đặc biệt là thời Phục Hưng đánh dấu một bước ngoặt lớn. Con người bắt đầu tin vào khả năng quan sát và lý trí của chính mình. Họ nghiên cứu cơ thể người, nghiên cứu thiên nhiên, ánh sáng và không gian. Thế giới không còn là một bí ẩn chỉ có thể giải thích bằng thần linh; nó trở thành đối tượng để con người tìm hiểu.

Leonardo da Vinci là biểu tượng hoàn hảo cho tinh thần ấy. Trong ông, nghệ sĩ và nhà khoa học gần như là một. Hội họa, giải phẫu học và khoa học đều xuất phát từ cùng một khát vọng: hiểu thực tại.

Nghệ thuật thời kỳ này mang trong mình một sự tự tin rất đẹp. Nó tin rằng nếu quan sát đủ kỹ và suy nghĩ đủ sâu, con người có thể đến gần chân lý.

Ngỡ ngàng nhận ra những cách nhìn mới về thế giới

Nhưng rồi một sự thay đổi tinh tế xuất hiện. Các họa sĩ cuối thế kỷ XIX dần nhận ra rằng điều quan trọng không chỉ là thế giới được nhìn thấy, mà còn là người đang nhìn thế giới ấy.

Monet không đơn thuần vẽ một nhà thờ. Ông quan tâm tới việc ánh sáng buổi sáng làm cho nhà thờ khác với chính nó vào lúc hoàng hôn như thế nào. Van Gogh không chỉ vẽ phong cảnh; ông vẽ trạng thái tinh thần của mình khi đứng trước phong cảnh đó.

Đó là khoảnh khắc nghệ thuật chuyển trọng tâm từ thế giới khách quan sang trải nghiệm chủ quan. Câu hỏi không còn là "Thế giới trông như thế nào?" mà trở thành "Thế giới xuất hiện trong ý thức của tôi như thế nào?".

Nếu thời Phục Hưng là hành trình khám phá thế giới, thì từ thời kỳ này trở đi nghệ thuật bắt đầu trở thành hành trình khám phá con người.

Khi nghệ thuật quay vào nội tâm

Một trong những điều khiến tôi ấn tượng nhất ở Gombrich là khi ông đặt cạnh nhau hai bức vẽ về những con gà của Picasso. Bỗng nhiên người ta nhận ra Picasso hoàn toàn có khả năng vẽ tả thực xuất sắc. Những hình khối méo mó của ông không phải sản phẩm của sự bất lực về kỹ thuật vẽ, mà là kết quả của một lựa chọn có ý thức.

Vấn đề không còn nằm ở việc thế giới trông như thế nào. Vấn đề là không ai trải nghiệm thế giới từ một góc nhìn duy nhất. Ký ức, cảm xúc, thời gian và nhận thức luôn đan xen trong cách chúng ta nhìn mọi thứ.

Bởi vậy, nghệ thuật hiện đại ngày càng ít quan tâm tới việc tái hiện hiện thực và ngày càng quan tâm hơn tới việc diễn đạt đời sống nội tâm. Kỹ thuật không biến mất, nhưng nó không còn là mục tiêu cuối cùng. Nó trở thành phương tiện để diễn tả những điều khó nhìn thấy bằng mắt thường.

Khủng hoảng hiện sinh của nghệ thuật

Điều thú vị là khi con người bắt đầu hiểu bản thân hơn, nghệ thuật lại rơi vào một cuộc khủng hoảng mới.

Trong hàng nghìn năm, nghệ thuật luôn biết rõ mình tồn tại để làm gì: phục vụ tôn giáo, phục vụ cộng đồng, tái hiện thế giới hoặc tạo ra cái đẹp. Nhưng đến thế kỷ XX, nghệ thuật bắt đầu tự hỏi về chính ý nghĩa tồn tại của mình.

Nó không còn hỏi thế giới là gì hay con người cảm thấy gì. Nó hỏi nghệ thuật là gì.

Đó là lý do nhiều tác phẩm hiện đại khiến người xem bối rối. Chúng không còn cố gắng mang lại sự thưởng ngoạn đơn thuần. Chúng buộc người xem phải chất vấn những giả định tưởng như hiển nhiên của mình. Một tác phẩm đôi khi không phải là câu trả lời mà là một câu hỏi.

Nhìn ở góc độ này, nghệ thuật hiện đại giống hệt một con người đi qua khủng hoảng hiện sinh. Sau khi khám phá thế giới và khám phá bản thân, nó bắt đầu chất vấn chính những nền tảng từng giúp nó tồn tại.

Điều lịch sử nghệ thuật thực sự kể cho chúng ta

Có lẽ điều sâu sắc nhất mà lịch sử nghệ thuật cho thấy không phải là cách con người học vẽ đẹp hơn. Điều sâu sắc nhất là cách con người dần ý thức về chính mình.

Người Ai Cập tìm kiếm ý nghĩa trong thần linh. Con người thời Phục Hưng tìm kiếm ý nghĩa trong thế giới. Nghệ sĩ hiện đại tìm kiếm ý nghĩa trong đời sống nội tâm. Và con người hôm nay vẫn tiếp tục hành trình ấy, chỉ với những câu hỏi ngày càng khó hơn.

Vì vậy, lịch sử nghệ thuật không chỉ là lịch sử của những bức tranh. Đó là lịch sử của một loài sinh vật biết tự phản tư về sự tồn tại của chính mình. Mỗi thời đại để lại những tác phẩm khác nhau, nhưng phía sau tất cả vẫn là cùng một nỗ lực: cố gắng hiểu con người là ai và vị trí của mình ở đâu trong thế giới này.

Có lẽ vì thế mà nghệ thuật chưa bao giờ thực sự kết thúc. Chừng nào con người còn tiếp tục đặt câu hỏi về bản thân mình, chừng đó nghệ thuật vẫn còn lý do để tồn tại.

- Ta Lien -