Đọc Edgar Morin theo tin thần triết học "Liệu lịch sử có dạy ta trở nên thông thái không?

Có một câu nói của triết học Hy Lạp cổ luôn ám ảnh người đọc triết học: "con người không phải người thông thái mà chỉ là người yêu sự thông thái". Triết học không bắt đầu từ việc sở hữu chân lý, mà từ việc ý thức rằng chân lý luôn vượt khỏi tầm tay. Khi "đọc lịch sử liệu có dạy chúng ta điều gì?" của EdgarMorin , tôi nhận ra cuốn sách này là một diễn giải cho điều ấy.

Thoạt nhìn câu hỏi mà Morin đặt ra dường như rất quen thuộc: lịch sử có cho chúng ta bài học hay không? Nhân loại đã trải qua chiến tranh, cách mạng, khủng hoảng và tái thiết vô số lần, vậy tại sao sai lầm vẫn lặp lại? Nếu lịch sử thật sự là "người thầy", tại sao học trò của nó - tức nhân loại - dường như không bao giờ tốt nghiệp?

Morin không trả lời bằng cách phủ nhận lịch sử, nhưng ông cũng không chấp nhận niềm tin giản đơn rằng lịch sử cung cấp những quy luật chắc chắn. Theo ông, vấn đề nằm ở chính cách con người hiểu tri thức. Chúng ta thường muốn lịch sử trở thành một cuốn sách hướng dẫn: hãy làm A để tránh B, hãy học từ quá khứ để kiểm soát tương lai. Nhưng thế giới của nhân loại lại không vận hành theo logic tuyến tính như vậy.

Morin gọi cách tiếp cận của mình là "tư duy phức hợp". Trong thế giới của phức hợp, mọi sự kiện đều là kết quả của vô số nguyên nhân đan xen: kinh tế, văn hóa, tâm lý tập thể, ngẫu nhiên và cả những nhân tố không thể dự đoán. Một biến cố nhỏ có thể làm thay đổi toàn bộ tiến trình lịch sử; một quyết định cá nhân đôi khi tạo ra hậu quả vượt xa mọi tính toán. Vì thế, lịch sử không phải chuỗi bài học rõ ràng mà giống một dòng chảy hỗn hợp, nơi trật tự và hỗn loạn cùng tồn tại.

Chính tại điểm này, ý tưởng "con người không phải là những kẻ thông thái mà chỉ là những người đi tìm kiếm sự thông thái" trở nên đặc biệt phù hợp. Nếu lịch sử vận hành trong tính bất định thì không ai có thể đứng ngoài nó để hiểu trọn vẹn. Con người vừa là người quan sát vừa là một phần của hệ thống mà mình đang cố giải thích. Tri thức vì thế luôn mang tính tạm thời và giới hạn. Morin không cho rằng lịch sử vô ích. Ngược lại, ông cho rằng lịch sử dạy chúng ta một điều quan trọng hơn mọi bài học, đó là "sự khiêm tốn nhận thức".

Lịch sử không trao cho ta công thức để tránh sai lầm, nhưng nó cho thấy rằng mọi nền văn minh đều mong manh, mọi hệ tư tưởng đề có thể sai và mọi niềm tin tuyệt đối cuối cùng đều bị thực tại thử thách.

Điều nghịch lý là càng nghiên cứu lịch sử, con người càng nhận ra, mình không thể hiểu lịch sử một cách hoàn toàn. Mỗi lời giải thích đều mở ra thêm những câu hỏi mới. Tri thức không khép lại mà mở rộng. Chính quá trình ấy biến chúng ta thành những người đang tìm kiếm chứ không phải những kẻ đã đạt tới sự thông thái.

Ở đây Morin dường như tiếp nối tinh thần của Socrates trong bối cảnh hiện đại. Nếu Socrates nói: "tôi biết rằng tôi không biết gì" thì Morin cho thấy vì sao trong thế giới phức hợp, việc "không biết hoàn toàn" không phải thất bại của trí tuệ mà là điều kiện tự nhiên của tri thức. Sự tiến bộ của khoa học và lịch sử học không làm con người toàn tri, trái lại nó khiến chúng ta nhận ra sự phức tạp ngày càng sâu của thực tại.

Đọc cuốn sách này vì thế không mang lại cảm giác được cung cấp câu trả lời cuối cùng. Nó tạo ra một trạng thái khác: tỉnh táo hơn trước những lời giải thích đơn giản, dè dặt hơn trước các dự đoán chắc chắn và ý thức rõ hơn về giới hạn của hiểu biết của con người.

Lịch sử, theo Morin không biến chúng ta thành người thông thái nó chỉ dạy chúng ta cách tiếp tục học hỏi mà không ảo tưởng rằng mình đã hiểu xong.

Có lẽ đó chính là giá trị sâu xa nhất của cuốn sách. Trong một thời đại mà con người thường tin rằng dữ liệu, khoa học hay ý thức có thể giải thích toàn bộ thế giới, Morin nhắc ta nhớ rằng tri thức không phải là điểm đến mà là một hành trình và hành trình ấy chỉ có thể được sống bởi những người yêu sự thông thái.

Nếu phải rút ra một bài học từ cuốn sách, thì nghịch lý thay bài học ấy không phải là một quy luật lịch sử mà là một thái độ hiểu biết càng lớn thì sự khiêm tốn càng cần thiết. Lịch sủ không dạy ta trở nên toàn tri nó dạy ta tiếp tục đặt câu hỏi và suy tư.

-Thảo Vương-