Khi giáo dục và văn hóa trở thành sức mạnh của quốc gia

Không bàn đến công tội của các bậc vua chúa ngày xưa - đặc biệt là các vua triều Nguyễn, ta thấy rằng Minh Mạng là vị vua chuyên tâm đến văn hóa đất nước. Đây là điểm cộng quan trọng nhất của ông vua này, việc chú tâm đến sách vở, khoa cử đã giúp ích rất nhiều cho người dân nước Việt chúng ta. Lợi ích quan trọng nhất là giúp ta có được những trí thức ưu tú để có được tư duy cầu tiến, tạo đà cho các phong trào yêu nước tiến lên đấu tranh với thực dân sau này.

Công cuộc chấn hưng văn hóa luôn luôn rất quan trọng ở mọi thời, dù là phong kiến hay nữa phong kiến và đặc biệt là thời kỳ hiện đại. Hòa nhập nhưng không hòa tan đó là bản lĩnh và cũng là bản sắc của một quốc gia. Chúng ta có thể bị đô hộ hàng ngàn năm nhưng bản sắc người Việt luôn trường tồn với thời gian, bất chấp sự đồng hóa. Thế mới thấy giá trị của sự học, giá trị của văn hóa cộng đồng quan trọng đến mức nào. Đó cũng chính là tinh túy của con người, của dân tộc Việt Nam.

Vua Minh Mạng là một học giả Nho học uyên thâm vì thế ông rất coi trọng khoa cử, thơ phú, khuyến khích biên soạn sách vở để nâng cao việc trao dồi kiến thức, giúp ích cho dân, cho nước, đó là chính sách “tự cường dân tộc”. Bởi vậy mới có câu rằng muốn một đất nước mạnh thì cần nhìn vào nên giáo dục của quốc gia đó, điều đó khẳng định giáo dục là nền tảng cốt lõi quyết định sự hưng thịnh, vị thế của một quốc gia. Giáo dục chất lượng cao tạo ra nguồn nhân lực trí tuệ, đạo đức, năng lực đổi mới sáng tạo và lòng yêu nước, là động lực chính cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Như tổng thống Nelson Mandela đã nói: giáo dục là công cụ mạnh mẽ nhất để thay đổi tư duy, thúc đẩy sự tiến bộ - giáo dục là “vũ khí” thay đổi thế giới.

Với cá tính và sự hiểu biết thâm sâu của mình bằng những luận cứ và tư duy mới, nên những cải cách trong thời đại ông trị vì được đánh giá rất cao và được xem là một trong hai cuộc cải cách có quy mô lớn nhất và đạt hiệu quả cao nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Nhà sử học Trần Trọng Kim đã có những nhận định về Hoàng đế Minh mạng như sau: Trong đời Thánh Tổ làm vua, pháp luật, chế độ điều gì cũng sửa sang lại cả, làm thành một nước có cương kỷ. Nhưng chỉ vì ngài nghiêm khắc quá, cứ một mực theo cổ, không tùy thời mà biến hóa phong tục; lại không biết khoan dung cho sự sùng tín, đem giết hại những người theo đạo, lại tuyệt giao với ngoại quốc làm thành ra nước Nam ta ở lẻ loi một mình. Đã hay rằng những điều lầm lỗi ấy là trách nhiệm chung cả triều đình và cả bọn sĩ phu nước ta lúc bấy giờ, chứ không riêng chi một mình ngài, nhưng ngài là ông vua chuyên chế một nước, việc trong nước hay dở thế nào ngài cũng có một phần trách nhiệm rất to, không sao chối từ được. Vậy cứ bình tĩnh mà xét thì chính trị của ngài tuy có nhiều điều hay, nhưng cũng có nhiều điều dở; ngài biết cương mà không biết nhu, ngài có uy quyền mà ít độ lượng, ngài biết có dân có nước mà không biết thời thế tiến hóa. Bởi vậy cho nên nói rằng ngài là một anh quân thì khí quá, mà nói rằng ngài là bạo quân thì không công bằng. Dẫu thế nào mặc lòng, ngài là một ông vua thông minh, có quả cảm, hết lòng lo việc nước, tưởng về bản triều nhà Nguyễn chưa có ông vua nào làm được nhiều công việc hơn ngài vậy”.

Có thể từ xưa đến nay khi nhắc đến các vua triều Nguyễn, đa phần đều chú ý đến sự tàn bạo, thù hận, rước giặc về nhà. Nhưng những đóng góp của các vị vua thời ấy đặc biệt là Hoàng đế Minh Mạng đã góp phần giá trị trong lịch sử phong kiến Việt Nam, góp phần xây dựng một nước Việt luôn tinh anh và bản lĩnh như hiện tại.