“Thế giới Vật liệu”, nơi chứa đựng những nghịch lý và những câu chuyện đan xen

Ngày nay, chúng ta thường hay nói về viễn cảnh của một thế giới mới nơi mọi thứ đều được vận hành trên không gian ảo, về sự chiếm lĩnh của trí tuệ nhân tạo hay đường biên giới địa lý rồi sẽ bị xóa nhòa. Nhưng đó lại là câu chuyện của tương lai. Còn ở thời điểm hiện tại, Ed Conway vén màn để cho thấy một sự thật: Thế giới mà chúng ta tưởng rằng đã sắp đạt đến cảnh giới “phi vật chất” thực ra vẫn còn phụ thuộc sâu sắc vào những loại vật liệu thô vốn rất tầm thường.

Trong tiến trình phát triển, con người luôn nỗ lực đi tìm câu trả lời để giải thích cho nguồn gốc của chính mình và nền văn minh. Không còn quá xa lạ với những lý giải qua các lăng kính của sinh học, lịch sử, kinh tế, chính trị - thể chế, văn hóa – tôn giáo – tư tưởng,… mà con người chính là trung tâm của nghiên cứu. Bằng quan điểm cho rằng thế giới mà ta đang sống cùng nền văn minh hiện đại được xây dựng trên nền tảng của vật liệu, Ed Conway đã bổ sung một góc nhìn mới. Với tốc độ phát triển như vũ bão, dường như con người coi đó là hiển nhiên và dần xem nhẹ một trong những nhân tố quan trọng góp phần kiến tạo nên cuộc sống. Đó là cách mà Ed Conway đặt vấn đề để dẫn ta đi vào những câu chuyện của Thế giới Vật liệu – nơi mà mọi thứ được vận hành âm thầm thông qua 6 loại nguyên liệu nền tảng: Cát, Muối, Sắt, Đồng, Dầu mỏ và Lithium.

Việc chỉ lựa chọn 6 vật liệu cho công trình nghiên cứu của mình chắc chắn sẽ gây ra sự tò mò lẫn tranh cãi. Đó không phải là một sự lựa chọn mang tính khoa học tuyệt đối mà còn dựa vào suy nghĩ chủ quan và phục vụ cho mục đích kể chuyện của Ed Conway. Ông nêu lên 6 loại vật liệu, nhưng mọi chuyện không chỉ có vậy. Nếu nhìn một cách bao quát, sẽ dễ dàng nhận thấy đây là những loại vật liệu quen thuộc, gần gũi và không hề quý hiếm đến mức ta có thể khẳng định rằng sự tồn tại và nguồn cung dồi dào của nó là một điều hiển nhiên. Đi bên cạnh một cụm từ khá vĩ đại như “định hình văn minh nhân loại”, sự “tầm thường” hay mức độ phổ biến của các vật liệu này làm nổi bật những luận điểm cốt lõi của tác phẩm. Đó là việc nói lên mức độ cần thiết hơn cả những kim loại quý hiếm (như vàng), hay chuỗi cung ứng vật liệu lại là nền tảng của quyền lực địa chính trị, và nghịch lý của “chuyển đổi xanh” khi ta ngày càng phải khai thác nhiều hơn. Tại đây, Ed Conway thuyết phục người đọc chấp nhận rằng chỉ với 6 loại vật liệu này đã đủ để ông kể lại câu chuyện của cả một nền văn minh nhân loại.

Cấu trúc sách được thiết kế như một hành trình khám phá xuyên qua Thế giới Vật chất, với mỗi chương là một chặng của hành trình, tương ứng với câu chuyện về một loại vật liệu. Cách triển khai thường thấy của Ed Conway là bắt đầu từ một địa điểm thực tế có liên quan đến loại vật liệu đó, mô tả chi tiết trải nghiệm hay sức tác động và rồi mở rộng ra các vấn đề về lịch sử - kinh tế - địa chính trị bao quanh. Điều đó đã giúp “vật liệu” không chỉ là một vật chất khô khan mà còn có khả năng kết nối trải nghiệm và mang tính biểu tượng sâu sắc. Câu chuyện không chỉ dừng lại ở 6 loại vật liệu được nêu tên mà còn là những biến thể hay ứng dụng của chúng. Sáu chương sách cũng không phải là sáu câu chuyện riêng rẽ mà nằm trong một nỗ lực ghép nối của tác giả để hình thành nên một thế giới đầy sống động và thuyết phục. Ed Conway đã thật tài tình khi kể lại câu chuyện về các tài nguyên khoáng sản qua góc nhìn biểu tượng của “Thế giới Vật liệu” – nơi mà mỗi loại đều có vai trò quan trọng riêng và không ngừng tác động qua lại để kiến tạo kỷ nguyên hiện đại cho con người (Sắt/Thép là khung xương, Đồng là hệ thống thần kinh, Dầu mỏ là chất dinh dưỡng,….).

Không phải là một tác phẩm khoa học thuần túy, không tập trung vào lý thuyết hay mở rộng tri thức cho độc giả, nhưng “6 vật liệu định hình văn minh nhân loại” vẫn có chiều sâu nội dung và độ tin cậy nhất định. Các kiến thức về khoa học vật liệu hay thậm chí là lịch sử - kinh tế - chính trị được trình bày trong sách phần lớn không phải là chuyên sâu, mặt khác còn được đơn giản hóa đi để phù hợp với số đông độc giả. Như đã đề cập, tác phẩm cho thấy sự cố gắng của Ed Conway khi ghép nối nhiều lĩnh vực thành một hệ thống chung để làm nổi bật vai trò của vật liệu, nên sự chính xác và rõ ràng về khoa học ít nhiều sẽ bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, bằng kỹ thuật viết theo kiểu phóng sự thực địa, mô tả chân thật hấp dẫn và cách lựa chọn từ ngữ đắt giá, tác giả vẫn mang đến cho người đọc một sự tin tưởng đi kèm trải nghiệm tâm trí thật sống động. Dường như ta đã được cùng tác giả đặt chân đến sa mạc, nhà máy, lò luyện hay các hầm mỏ sâu dưới lòng đất để cảm nhận dòng chảy của lịch sử lên tiến trình khai phá các vật liệu này. Giá trị thực tiễn của cuốn sách không nằm ở việc bạn hiểu được tính chất khoa học hay các quy trình công nghiệp, mà là việc bắt đầu thay đổi nhận thức đối với thế giới vật chất xung quanh. Trước khi nghĩ đến tương lai xa của trí tuệ nhân tạo hay những điều bất định, con người cần hiểu rõ hơn những nền tảng thô ráp nhưng bền vững đã và đang định hình nên cuộc sống của nhân loại.

-Phát Nguyễn-