Quá khứ của Tây Ban Nha hay hiện tại của nước Mỹ

Trong một phần quan trọng của cuốn “Sự giàu và nghèo của các dân tộc”, David Landes đã phân tích khá sâu sự trỗi dậy và suy tàn của Tây Ban Nha (TBN) vào thời kỳ khám phá. Trùng hợp thay với góc nhìn của mình, TBN thế kỷ 16 và thực tại của nước Mỹ trong những thập kỷ gần đây đang cho thấy những điểm tương đồng đến thú vị. Đó là sự chuyển dịch từ một thực thể sản xuất sang một xã hội tiêu dùng, dựa trên ảo ảnh về một sức mạnh vô tận.

Sau khi Columbus tìm ra Tân thế giới, TBN chìm trong vàng và bạc. Thay vì dùng số vốn đó để đầu tư vào kỹ nghệ, họ chọn cách "mua" hàng hóa và dịch vụ. Họ dùng vàng để nhập khẩu hàng hóa từ Anh và Hà Lan, để mặc cho các xưởng thủ công trong nước thui chột vì "việc nặng đã có dân tộc nghèo làm". Mỹ sau Thế chiến II cũng từng là công xưởng vĩ đại nhất nhân loại khi các nước bị chiến tranh tàn phá nặng nề. Nhưng sau giai đoạn bùng nổ, vì lợi thế của đồng Dollar mạnh và bài toán tối ưu lợi nhuận, Mỹ đã vô hình chung đẩy sản xuất sang các nước thế giới thứ ba điển hình là Trung Quốc và Ấn Độ. Hệ quả là một nền kinh tế "thực" dần bị thay thế bởi nền kinh tế "dịch vụ". Khi các nước làm thuê bắt đầu tích lũy đủ tri thức và làm chủ thị trường nội địa khổng lồ, Mỹ nhận ra mình đã mất đi chỗ đứng trong chuỗi cung ứng vật chất. Khi một quốc gia không còn biết cách "tự đóng một con tàu hay vận hành một nhà máy thép", họ đã tự tước đi quyền năng thực tế của mình. Đây cũng chính là động lực của chính sách thuế quan của Trump nhằm níu kéo sự quay lại của nền kinh tế sản xuất tại Mỹ.

TBN từng đặt toàn bộ vận mệnh quốc gia lên những chuyến tàu chở vàng. Khi vàng tràn lan gây lạm phát và họ không còn kiểm soát được giá trị của nó, vị thế đế quốc sụp đổ ngay trên đống kho báu. Mỹ cũng đang vận hành trên một loại "vàng kỹ thuật số" là hệ thống Petrodollar. Quyền in tiền để nhập khẩu tài nguyên là một đặc quyền vô song, nhưng nó cũng là một con nghiện. Sự trỗi dậy của khối BRICS và các hệ thống thanh toán thay thế đang dần tháo chiếc neo này. Những căng thẳng địa chính trị tại Venezuela và Iran trong năm nay (2026) không chỉ là xung đột quân sự đơn thuần, mà là nỗ lực cuối cùng để giữ vững trật tự cũ. Nếu Mỹ mất đi sự kiểm soát đối với dòng chảy dầu mỏ và vị thế dự trữ của đồng Dollar, đó sẽ là "điểm nổ" tương tự như khi TBN thấy vàng bạc từ Tân thế giới trở nên vô giá trị trước sự trỗi dậy của các thế lực sản xuất mới.

Landes nhấn mạnh rằng TBN sụp đổ vì sự kiêu ngạo của tầng lớp quý tộc coi thường lao động. Ở Mỹ hiện nay, điều này hiện hữu qua hiện tượng "Tài chính hóa". Những bộ não ưu tú nhất không còn mơ ước trở thành kỹ sư hay nhà khoa học, mà đổ dồn vào Wall Street. Một nền kinh tế quá nhiều "thầy" (quản lý, tài chính, luật sư) nhưng lại thiếu "thợ" (nhà sản xuất, kỹ thuật) là một nền kinh tế đang tự ăn mòn chính mình. Sự cứng nhắc trong hệ thống chính trị phân cực khiến Mỹ không còn khả năng tự cải tổ để thích nghi, y hệt cách mà Tòa án dị giáo và sự bảo thủ đã giam cầm TBN trong hào quang quá khứ.

Lịch sử không lặp lại nguyên vẹn, nhưng nó luôn có vần điệu. TBN đã mất hàng thế kỷ để nhận ra rằng vàng chỉ là vỏ bọc, còn năng lực sản xuất mới là cốt lõi của sự giàu có bền vững. Mỹ đang đứng trước một ngã ba đường tương tự. Bài học từ David Landes là lời cảnh tỉnh muộn màng: Một đế chế bắt đầu sụp đổ không phải khi họ hết tiền, mà là khi họ quên mất cách tạo ra giá trị từ bàn tay và trí tuệ của chính mình. Cái hay của Landes là ông không chỉ nói đến Giàu - Nghèo theo cái nghĩa về tiền bạc, nó còn là sự Giàu - Nghèo trong năng lực, tuy duy và nguồn lực.

-Trần Đăng Khoa-