Bi kịch của chính trị cường quyền ở Trung Đông

Trong cuốn “The Tragedy of Great Power Politics” (Bi kịch của chính trị cường quyền), tác giả John Mearsheimer lập luận rằng các cường quốc không bao giờ cảm thấy đủ an toàn. Dù mạnh đến đâu, họ luôn tìm cách tối đa hóa quyền lực tương đối của mình, bởi trong một thế giới vô chính phủ, nơi không có ai đứng trên các quốc gia để bảo đảm an ninh cho họ, chỉ có sức mạnh mới là bảo hiểm đáng tin cậy nhất. Hệ quả, là “bi kịch”: ngay cả khi không quốc gia nào thực sự muốn chiến tranh, logic của hệ thống vẫn đẩy các cường quốc vào vòng xoáy cạnh tranh, đối đầu, và đôi khi là xung đột.

Những gì đang diễn ra ở Trung Đông là một minh họa sống động cho bi kịch ấy: siêu cường mạnh nhất thế giới cảm thấy phải sử dụng vũ lực để khống chế một đối thủ yếu hơn nhiều ở một khu vực mà chính nó đang coi là thứ yếu.

Mỹ và Israel tấn công Iran không phải vì Tehran sắp phóng tên lửa hạt nhân vào Washington. Họ tấn công vì một Iran sở hữu năng lực hạt nhân sẽ thay đổi căn bản cán cân quyền lực ở Trung Đông, đe dọa ưu thế quân sự của Israel và làm suy giảm đòn bẩy chiến lược của Mỹ trong khu vực. Nói cách khác, đây không phải là phòng vệ trước mối đe dọa cận kề; đây là hành động phòng ngừa nhằm ngăn chặn sự thay đổi cán cân quyền lực trong tương lai. Logic ấy không mới. Nó giống hệt lập luận mà chính quyền Bush "con" sử dụng để biện minh cho cuộc xâm lược Iraq năm 2003.

Nhưng vấn đề với chiến tranh phòng ngừa là nó dựa trên dự đoán về tương lai, và dự đoán về tương lai thì thường sai, hoặc ít nhất là không đầy đủ. Mỹ phá hủy chương trình vũ khí hủy diệt hàng loạt của Iraq năm 2003 để rồi phát hiện ra rằng chương trình ấy không tồn tại. Giờ đây, Washington tấn công Iran với niềm tin rằng có thể xóa sổ chương trình hạt nhân bằng không kích, nhưng theo nhiều chuyên gia, hàng trăm kg uranium làm giàu ở mức cao vẫn còn nguyên, có thể được giấu trong các cơ sở ngầm mà bom không thể chạm tới. Nếu đúng vậy, cuộc tấn công không những không ngăn được Iran sở hữu vũ khí hạt nhân mà còn tạo thêm động lực để họ quyết tâm chế tạo vũ khí bằng mọi giá.

Điều khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn là tác động đối với trật tự quốc tế. Cuộc tấn công này diễn ra mà không có nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, không có sự ủng hộ của phần lớn cộng đồng quốc tế. Đại sứ Trung Quốc tại LHQ gọi đây là hành động "trắng trợn" trong khi Đại sứ Nga gọi đây là "hành vi gây chiến vô cớ." Chatham House nhận định Mỹ đang tiến thêm một bước lớn trong việc "phá vỡ trật tự toàn cầu", bởi nguyên tắc nền tảng của trật tự ấy là không quốc gia nào được phép dùng vũ lực để theo đuổi lợi ích riêng mà không có sự ủy quyền của Hội đồng Bảo an.

Điều trớ trêu là Mỹ, quốc gia từng xây dựng và dẫn dắt “trật tự quốc tế dựa trên luật lệ”, giờ đây đang tạo ra những tiền lệ mà chính họ sẽ khó có thể phản đối khi các cường quốc khác áp dụng. Nếu Mỹ có thể tấn công Iran vì lo ngại về năng lực hạt nhân trong tương lai, thì trên nguyên tắc, điều gì ngăn cản Trung Quốc viện dẫn logic tương tự ở Tây Thái Bình Dương, hay Nga ở không gian hậu Xô Viết? Trong cuốn "Trò chơi quyền lực" (2025), tôi từng viết rằng trật tự quốc tế không phải là hiện trạng tự nhiên mà là sản phẩm của sự đồng thuận, dù mong manh, giữa các cường quốc về những "luật chơi" cơ bản. Khi chính cường quốc hàng đầu liên tục phá vỡ luật chơi mà mình đặt ra, nền tảng của trật tự ấy sẽ bị xói mòn từ bên trong.

Hệ quả thực tiễn đã bắt đầu hiện rõ. Các quốc gia vùng Vịnh, vốn dựa vào cam kết an ninh của Mỹ, giờ chứng kiến căn cứ quân sự trên lãnh thổ mình bị Iran tấn công. Sân bay Dubai và Kuwait bị ảnh hưởng. Dân thường ở Qatar, Bahrain và UAE thiệt mạng. Thông điệp rõ ràng bgaats mà họ tiếp nhận không phải là "Mỹ bảo vệ các đồng minh" mà là "liên minh với Mỹ biến bạn thành mục tiêu." Đó là một bài học mà nhiều quốc gia trong khu vực, và xa hơn nữa, sẽ không sớm quên.

Bi kịch của chính trị cường quyền là các cường quốc bị mắc kẹt trong logic cạnh tranh mà không thể thoát ra được. Nhưng bi kịch ở Trung Đông hôm nay còn sâu sắc hơn thế. Nó cho thấy rằng ngay cả khi một siêu cường giành được ưu thế quân sự tuyệt đối, điều đó vẫn không đồng nghĩa với an ninh, và cái giá của "chiến thắng" có thể lớn hơn rất nhiều so với những gì người ta nhìn thấy trên chiến trường. Cái giá ấy không chỉ tính bằng sinh mạng và tiền bạc, mà còn bằng sự xói mòn của chính trật tự quốc tế mà nhiều thế hệ lãnh đạo của Mỹ đã dày công xây dựng từ năm 1945 đến nay.

- TS Ngô Di Lân, Tác giả cuốn “Trò chơi quyền lực: Quá khứ, hiện tại và tương lai của trật tự thế giới” chia sẻ.