Gene tri thức - cuốn sách khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn về những thứ tưởng như rất quen thuộc

Mở đầu tác phẩm, tác giả đã cho chúng ta biết Con người và tinh tinh (loài gần gũi nhất về mặt di truyền) khác biệt chỉ nhờ vào khoảng 1,2% DNA mã hóa. Theo lập luận của Lynne, một đột biến đã phân tách chúng ta khỏi tinh tinh hàng trăm nghìn năm trước và phát triển năng lực lưu trữ thông tin theo một cách rất riêng. 

NF1 là một gene bình thường tồn tại trong bộ gene của con người. Khi một bản sao của gene này mang biến thể gây bệnh, người đó có thể mắc neurofibromatosis type 1, một rối loạn di truyền có thể ảnh hưởng đến da, hệ thần kinh, xương, thị giác và nhiều cơ quan khác. Rối loạn NF1 có tỷ lệ mắc phải khá cao khoảng 1/3000 trẻ sơ sinh trên toàn thế giới. 

Bên cạnh đó, Lynne cũng chỉ ra rằng NF1 cũng có liên quan đến một số khác biệt về chú ý, trí nhớ, học tập, chức năng điều hành và khả năng xử lý không gian. 

Từ đó, tác giả đặt ra giả thuyết: nếu một gene có liên quan đến nhiều năng lực nhận thức như vậy, liệu vai trò của nó trong trạng thái bình thường có liên quan đến một trong những đặc điểm quan trọng nhất của con người – khả năng tích lũy và truyền tri thức qua các thế hệ? Bà gọi đó là “Gene tri thức”. 

Tuy nhiên, khi đọc những thông tin bà đề cập, độc giả dễ bị hiểu lầm rằng, Lynne Kelly đang cố chứng minh sự tồn tại của một “gene thông minh” hay đó là một gene trực tiếp tạo ra khả năng sáng tạo của con người. Thực ra, bà xem NF1 đóng vai trò như là một phần trong hệ thống sinh học giúp con người phát triển những năng lực cần thiết để tiếp nhận, ghi nhớ và truyền tri thức.

Ban đầu, tôi cứ nghĩ đây sẽ là một cuốn sách về gene, về di truyền học và cách bộ não con người hoạt động. Thế nhưng càng đọc, tôi càng nhận ra điều đó không phải như suy nghĩ vốn có. Tác giả đưa người đọc từ gene đến trí nhớ, rồi từ trí nhớ đến câu chuyện, âm nhạc, nghệ thuật, cảnh quan và văn hóa truyền khẩu. Bà cho rằng trước khi có chữ viết, con người đã phải tìm ra những cách khác để lưu giữ một lượng tri thức khổng lồ: đường đi, nguồn nước, cây thuốc, mùa vụ, lịch sử, luật lệ, những điều nên làm và không nên làm...

Và từ hàng chục ngàn năm trước, khi mà chưa có sách, bản đồ, cơ sở dữ liệu, điện thoại, Internet, công cụ tìm kiếm hay đặc biệt là chữ viết, chúng ta đã phải “chuyển hóa” những tri thức ấy vào những thứ dễ nhớ: một bài hát, một câu chuyện, một điệu múa, một hình ảnh, một nghi lễ hay thậm chí một địa điểm trong cảnh quan.

Tuy nhiên, tôi cũng nghĩ đây là cuốn sách cần được đọc với một chút hoài nghi. Kelly có khả năng kết nối những lĩnh vực rất khác nhau, nhưng không phải mọi mối liên hệ bà đưa ra đều đã được khoa học chứng minh chắc chắn. Các bạn cần lưu ý rằng đây không phải cuốn sách với những chân lý khoa học đã được công bố, mà là cách Lynne Kelly kết nối nhiều bằng chứng thực tế để đưa ra một giả thuyết về sự tiến hóa của khả năng tích lũy và truyền tri thức ở con người. 

Tác phẩm là một cuốn sách liên ngành, nơi Lynne Kelly cố gắng nối những mảnh ghép thông tin với nhau. Trong đó phần lớn nội dung tập trung vào những bằng chứng về khảo cổ học, văn hóa bản địa, nghệ thuật tiền sử hơn là những kiến thức về di truyền học, thần kinh học. Vì vậy sẽ cần bạn kiên nhẫn nhiều hơn. 

Phải nói rằng, đây là một cuốn sách không hề dễ đọc. Nhưng nó khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn về những thứ tưởng như rất quen thuộc: Tại sao con người kể chuyện? Tại sao chúng ta hát? Tại sao nghệ thuật xuất hiện ở khắp nơi trong lịch sử nhân loại? Và tại sao một câu chuyện có thể khiến chúng ta nhớ một điều lâu hơn rất nhiều so với một đoạn thông tin khô khan?

Nếu bạn tò mò về trí nhớ, storytelling, văn hóa truyền khẩu và câu chuyện tiến hóa của chính loài người thì đây là cuốn sách phù hợp để bạn tham khảo.

- Phong Kha Đoàn -