École d'art de Giađịnh: Nam Kỳ sống động qua một tập ảnh

Khi nhìn lại những tư liệu về An Nam nói chung, Nam Kỳ nói riêng từ hơn một thế kỷ trước, thì những tập ảnh của École d'Art de Giađịnh có thể nói đã mang theo hồn cốt của giai đoạn đó, trở thành “tấm gương” phản chiếu Nam Kỳ.

Trong bài viết “Những tập quán và tinh thần của một dân tộc” thuộc tập “Việt Nam - Những tiếng vọng từ quá khứ”, Louis Malleret đã nhìn thấy ở đây một tia sáng thú vị. Ở giai đoạn này, ông thừa nhận chính xã hội mà chính trị từ lâu chỉ dựa trên một nền tảng bất di bất dịch, một lý tưởng ôn cố, phủ định cá nhân chủ nghĩa và ẩn danh sáng tạo, không thiết lập sự hài hòa nào khả dĩ để kết nối học thuyết tiến bộ non trẻ và sự hoàn thiện chậm chạp của những thiết chế ngàn năm... đã khiến nghệ thuật không thể phát triển. Nhưng ở đâu đó như viên ngọc sáng, École d'Art de Giađịnh đã kịp xuất hiện.

Họ là một nhóm nghệ nhân gồm cả bậc thầy và thợ học việc, có thương hiệu riêng, có tự chủ, có ngân quỹ và đã đổi mới yêu cầu thử thách để tuyển dụng thành viên, tựa như những hiệp hội trước kia yêu cầu người gia nhập phải làm ra "kiệt tác". Cũng từ tính độc lập và sự khắt khe, trong khi ở đó cũng có sự chuyên nghiệp và niềm khao khát, mà các họa sĩ trang trí trẻ của Nam kỳ được dìu dắt bởi một bậc thầy trường Gia Định đã hình thành khả năng độc lập trong cách thể hiện những mặt quyến rũ đa dạng của xứ sở này.

Những tác phẩm thuộc bộ ảnh này sở hữu nhiều cái mới mẻ. Trước hết là cách diễn tả thiên nhiên đầy khoáng đạt, rất đỗi Tây phương và hiện đại trong sự thể hiện ánh sáng, dòng chảy, bầu trời, sinh hoạt giản đơn và quen thuộc. Ở những xứ sở có nền văn minh lâu đời, con người có truyền thống nương theo sự bất biến của trời đất, chẳng hạn như họ luôn tuân thủ các nghi lễ, tập tục, cho nên sự mới mẻ chắc chắn sẽ xuất hiện trong hành vi độc lập quan sát, nhãn quan tự do này, xúc cảm tươi mới này sẽ giúp đánh thức và củng cố cá tính nghệ sĩ trẻ. Từ đó An Nam cổ xưa trên những biểu tượng và trong những truyền thống hào hùng sẽ được tái sinh diệu kỳ nhờ sự hiện diện của các nghệ sĩ.

Bên cạnh đó, sự gắn bó nồng nàn của người nghệ sĩ bản địa với mảnh đất của tổ tiên, của thần linh bất chấp mảnh đất ấy đã nhiều lần bị tai vạ giày xéo, tình yêu tha thiết với cảnh sắc êm đềm, nơi có chân trời mờ mịt, có mái chùa đắp hình rồng phượng và có bóng dáng yên bình của đền đài lăng tẩm... cũng đã tạo ra phức cảm đặc biệt. Ở đó, tính bản địa được đề cao và là thứ mà người mới đến cần tôn trọng.

Ý tưởng trên cũng được Edmond Gras, Albert De Pouvourville và Henri Gourdon cùng nhau đồng tình trong 3 bài viết: “Vài suy nghĩ về giảng dạy nghệ thuật ở An Nam”, “Giáo dục bản xứ ở Đông Dương” và “Nghệ sĩ Bắc kỳ ở Hà Nội”. Theo đó cả 3 đều đồng ý rằng tuyệt đối tránh áp đặt lên các nghệ sĩ tương lai những quan điểm nghệ thuật, nhãn quan, họa tiết trang trí kiểu Tây phương. Thay vào đó là khuyến khích họ tìm kiếm tiêu bản trong chùa chiền, cung điện một cách độc lập hoặc theo nhóm. Bởi ở đó đầy rẫy những hình mẫu đẹp nhất, thuần túy nhất của nghệ thuật An Nam và nghệ thuật đó phải giữ được đặc thù An Nam. Họ cùng hướng về một ý định chính: “Chúng ta nên dẫn dắt một cuộc phục hưng thay vì kích động một cuộc cách mạng gian nan vô nghĩa. Nếu nghệ thuật An Nam cần thay đổi thì sự thay đổi sẽ tất yếu xảy ra dưới sự thúc đẩy của thời cuộc, bằng tài năng của dân tộc ấy mà thôi. Và sự thay đổi sẽ rất ngoạn mục bởi lẽ chúng ta chỉ đóng vai trò hướng đạo âm thầm, khôn khéo thay vì quấy rối ngạo mạn”.

Có thể nói đây là những tư tưởng vượt thời đại, khi họ nhận ra nghệ thuật là cạm bẫy mà không phải lúc nào người thầy vĩ đại cũng tránh được ham muốn nhào nặn học trò theo hình ảnh của mình, dù đó là các bậc thầy lừng danh của nền nghệ thuật Pháp quốc. Với họ, đây không chỉ là một sai lầm trầm trọng mà còn mang tính hủy diệt bởi nguyên tắc tối thượng của nghệ thuật, điều kiện tiên quyết của mọi sáng tạo, ngọn nguồn của mọi tiến bộ thẩm mỹ, từ nghệ nhân cho tới danh sư: đó là tôn trọng cá tính của mỗi người, khí chất riêng cũng như bản sắc dân tộc của họ. Chỉ khi giữ vững nguyên tắc đó, ta mới tránh được sự sao chép lệ thuộc, tệ hơn nữa là đạo nhái, suy đồi và tiêu vong.

Cũng từ đây mà mỹ thuật nói riêng, nghệ thuật An Nam nói chung đã mở ra một chương mới, từ những quan tâm đặc biệt đến tính bản địa để từ đó, Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời, mang đến cho đời những tên tuổi và tác phẩm sẽ còn đóng vai trò quan trọng trong một thế kỷ tiếp theo.