"Khúc Ca Của Tế Bào" - Tầm quan trọng của khoa học tế bào được kể qua

"Có một cuộc cách mạng đang thành hình, một lịch sử (và tương lai) chưa được ghi chép: về tế bào, khả năng thao tác điều khiến tế bào, và sự chuyển đổi của y học đang mở ra trong khi cuộc cách mạng này tiếp diễn."

Trong "Khúc Ca Của Tế Bào" của Siddhartha Mukherjee, ông không viết về tế bào như một viên gạch vô tri. Ông viết về nó như một nhân vật chính của lịch sử nhân loại. Tầm quan trọng của khoa học tế bào được ông kể qua 4 lớp, từ nhỏ nhất đến lớn nhất:

1. Tế bào là nơi chúng ta thực sự sống và chết: Trước khi có tế bào học, y học chỉ chữa triệu chứng: sốt thì hạ sốt, đau thì cắt bỏ. Sau khi con người phát hiện ra mọi cơ thể đều làm từ tế bào (năm 1839), chúng ta mới hiểu: bệnh không phải là lời nguyền, bệnh là khi tế bào hát sai nhạc. Ung thư là khi một tế bào quên cách chết. Tự kỷ, Alzheimer là khi tế bào thần kinh quên cách kết nối. Covid là khi một virus lừa được tế bào mở cửa cho nó vào. Hiểu được tế bào, chúng ta mới chữa được tận gốc.

2. Tế bào là một kho lưu trữ lịch sử: Đây là ý quan trọng nhất liên quan đến việc giám định ADN 13.563 liệt sĩ gần đây (vào ngày 11/9 vừa rồi có một chuyến bay rất đặc biệt - được gọi là "chuyến bay của nghĩa tình". Bộ Tư lệnh Quân khu 7 phối hợp với Quân chủng Phòng không - Không quân và 3 địa phương tổ chức vận chuyển 13.563 mẫu hài cốt liệt sĩ ra Hà Nội để giám định ADN). Mỗi tế bào mang trong nhân của nó toàn bộ ADN của bạn, của bố mẹ bạn và của cả loài người từ 3 tỉ năm trước. Mukherjee gọi nó là "cuốn tự truyện viết bằng hóa học". "Gen, mang theo mã để tạo nên protein, nằm trong phân tử xoắn chuỗi kép được gọi là axit deoxyribonucleic (DNA), phân tử này được gói trong tế bào của người thành những cấu trúc giống cuộn chỉ được gọi là nhiễm sắc thể. Như chúng ta đã biết, DNA có mặt bên trong mọi tế bào sống (trừ phi nó bị tống ra khỏi tế bào)". Khoa học tế bào cho phép chúng ta đọc lại cuốn tự truyện đó: để tìm cha mẹ, để tìm nguồn gốc bệnh di truyền, và để trả lại tên cho người đã khuất. Nếu không có khoa học tế bào, hài cốt chỉ là xương. Nhờ có nó, hài cốt là một dữ liệu. Mukherjee có một câu rất hay: "Mỗi tế bào trong cơ thể chúng ta không chỉ là một đơn vị sinh học, mà còn là một cuốn sử thi thu nhỏ." Dù hài cốt đã mục, nhưng trong lõi xương đặc (xương đùi, răng) các tế bào tạo xương - osteocyte - chết đi nhưng ADN của nó vẫn kẹt lại trong ma trận canxi như một bức thư bị niêm phong. Mukherjee gọi ADN là "bản nhạc gốc" của tế bào. Chỉ cần còn một đoạn xương còn nguyên vẹn, bản nhạc đó vẫn chưa mất hẳn. Sách giải thích ADN có 2 loại. ADN nhân (nuclear DNA) cho biết danh tính chính xác nhất nhưng rất dễ vỡ sau hàng chục năm trong đất chua, ẩm ở miền Đông Nam Bộ. Vì vậy các nhà khoa học thường phải dựa vào ADN ty thể (mitochondrial DNA) - loại ADN chỉ truyền từ mẹ sang con, bền hơn gấp hàng trăm lần, và có thể tồn tại trong tế bào xương dù tế bào đã chết từ lâu, đó là lý do phải lấy mẫu đối chiếu từ người mẹ, chị em gái của liệt sĩ theo dòng mẹ. Có thể nói giám định ADN liệt sĩ khó hơn án hình sự rất nhiều.

3. Tế bào là một xã hội thu nhỏ: Mukherjee nhấn mạnh: Tế bào không bao giờ sống một mình. Tế bào miễn dịch canh gác, tế bào thần kinh nhắn tin, tế bào máu vận chuyển, tế bào gốc thì làm mẹ của tất cả. Khi xã hội tế bào này hợp tác tốt - chúng ta khỏe mạnh. Khi một nhóm tế bào nổi loạn - chúng ta có ung thư. Khi xã hội này đánh lẫn nhau - chúng ta có bệnh tự miễn. Vì vậy y học tương lai mà ông vẽ ra không phải là uống thuốc, mà là "liệu pháp tế bào": cấy tế bào miễn dịch đã được huấn luyện để giết ung thư (CAR-T), cấy tế bào gốc để chữa mù, chữa liệt.

4. Tế bào là câu trả lời cho câu hỏi "Tôi là ai?" Cuối sách, Mukherjee đặt câu hỏi triết học: Nếu mỗi tế bào trong cơ thể bạn được thay mới sau 7-10 năm, thì bạn của 10 năm trước và bạn của bây giờ có còn là một người không? Câu trả lời của khoa học tế bào là: Bạn không phải là một vật thể, bạn là một bản nhạc. Các nốt nhạc (tế bào) thay đổi, nhưng giai điệu (thông tin) vẫn còn đó. Đó là lý do ông đặt tên sách là Khúc Ca Của Tế Bào. Mỗi người là một khúc ca được chơi bằng 37.000 tỉ tế bào. Khi một khúc ca tắt (như các liệt sĩ), nhưng giai điệu của họ vẫn còn nằm trong ADN, trong ký ức của gia đình, và nhờ khoa học tế bào, chúng ta có thể làm cho khúc ca đó vang lại. Nói ngắn gọn: Khoa học tế bào biến y học từ việc sửa một cỗ máy, thành việc lắng nghe và chỉnh lại một dàn hợp xướng. "Khi nói đến giải mã, tôi muốn nói đến việc các phân tử bên trong một dàn nhạc đọc phần của họ trong một tổng phổ nhạc – khúc ca của một tế bào đọc các đoạn mã gen cụ thể, như những nhạc công trong từng tế bào qua đó biến những chỉ dẫn của gen trở thành biểu hiện vật lý trong protein thực. Hay nói đơn giản hơn, một gen mang theo mã; một tế bào giải mã mã đó. Như vậy một tế bào chuyển thông tin thành hình dạng; chuyển mã di truyền thành protein. Gen mà không có tế bào thì không có sự sống, khác nào một bản hướng dẫn được lưu giữ bên trong một phân tử trơ ì, một tổng phổ nhạc mà không có nhạc công, một thư viện cô đơn không có người đến đọc sách. Một tế bào mang lại tính vật chất và tính vật lý cho một bộ các gen. Một tế bào thổi hồn sống vào các gen.

- Omega+ Book Club Lâm Thanh Mộc -