Lời nguyền Goliath hay tính tất yếu trong sự sụp đổ của các cấu trúc quyền lực lớn?

Trong lịch sử nhân loại, những đế chế hùng mạnh thường được nhìn nhận qua quy mô lãnh thổ, sức mạnh quân sự, thành tựu văn hóa và mức độ tinh vi trong tổ chức xã hội. Từ các đế chế cổ đại ở Lưỡng Hà, Ai Cập, Ấn Độ, Trung Hoa đến Đế chế La Mã và những nhà nước tập quyền ở các thời kỳ sau, sự hình thành của những cấu trúc quyền lực lớn từng được xem như dấu hiệu nổi bật của tiến trình văn minh nhân loại. Tuy nhiên, lịch sử tự nó cũng đặt ra một nghịch lý: những hệ thống từng huy động được nguồn lực khổng lồ, thiết lập trật tự trên những không gian rộng lớn và duy trì quyền thống trị qua nhiều thế hệ vẫn có thể suy yếu, tan rã, thậm chí biến mất với tư cách những thực thể chính trị.

Trong Goliath’s Curse: The History and Future of Societal Collapse (Lời nguyền Goliath: Lịch sử và tương lai của sự sụp đổ xã hội), Luke Kemp đặt nghịch lý ấy vào trung tâm của một công trình tổng hợp lịch sử quy mô lớn. Thay vì chỉ truy tìm những nguyên nhân trực tiếp như chiến tranh, dịch bệnh, biến đổi khí hậu hay khủng hoảng kinh tế, tác giả hướng sự chú ý đến những đặc điểm cấu trúc khiến các xã hội lớn có thể tự làm suy yếu chính mình. Theo cách tiếp cận này, sự sụp đổ không đơn thuần là một tai họa từ bên ngoài giáng xuống một hệ thống vốn ổn định; trong nhiều trường hợp, những điều kiện dẫn đến khủng hoảng đã tích tụ ngay trong quá trình hệ thống mở rộng và củng cố quyền lực.

Cuốn sách "Lời nguyền Goliath - Những cuộc sụp đổ xã hội trong quá khứ và tương lai"

Hình tượng Goliath gợi nhắc đến một gã khổng lồ sở hữu sức mạnh vượt trội nhưng không vì thế mà bất khả chiến bại. Trong Kinh Cựu ước, Goliath cuối cùng đã bị một cậu bé chăn cừu bé nhỏ đánh bại. Một siêu quyền lực có thể tan rã trước một vài tác nhân không đáng chú ý. Đặt vào lịch sử xã hội, hình tượng này hàm chứa một câu hỏi quan trọng: liệu những cấu trúc quyền lực càng lớn, càng tập trung và có khả năng chi phối đời sống của số đông con người có đồng thời tạo ra những điểm yếu khiến chúng dễ tổn thương hơn hay không?

Ở đây, cần phân biệt giữa tính tất yếu của sự sụp đổ và tính lặp lại của những cơ chế dẫn đến sụp đổ. Không thể khẳng định mọi đế chế hay xã hội lớn đều nhất định phải tan rã theo cùng một quy luật, vì các xã hội có thể cải cách, thích ứng, phân quyền hoặc chuyển đổi thể chế để tồn tại dưới những khuôn dạng hoàn toàn mới. Điều Kemp gợi mở đáng chú ý hơn: trong lịch sử, một số cơ chế gây bất ổn có thể tái diễn ngay cả ở những nền văn minh, công nghệ và hệ thống chính trị khác biệt rất lớn.

Một cơ chế như vậy là sự tập trung quyền lực và của cải. Khi một nhóm nhỏ kiểm soát phần lớn nguồn lực, lợi ích của nhóm này có thể ngày càng tách rời lợi ích của cộng đồng. Quyền lực vốn được xây dựng để điều phối xã hội, bảo đảm trật tự và huy động nguồn lực có thể dần dần trở thành công cụ bảo vệ địa vị của những người đang nắm giữ nó. Trong hoàn cảnh ấy, các quyết định chính trị không nhất thiết hướng đến việc giải quyết những vấn đề căn bản của xã hội, mà có thể ưu tiên duy trì những đặc quyền đã xác lập.

Hệ quả là bất bình đẳng không chỉ biểu hiện ở sự chênh lệch về tài sản hay điều kiện sống. Nó còn có thể làm suy yếu khả năng nhận diện và xử lý khủng hoảng của toàn bộ hệ thống. Khi những người chịu hậu quả của chính sách ít có tiếng nói, trong khi những người ra quyết định được bảo vệ khỏi các tổn thất trực tiếp, những tín hiệu cảnh báo có thể bị bỏ qua. Một xã hội vẫn có thể sở hữu quân đội hùng mạnh, bộ máy hành chính đồ sộ, hiệu quả và những công trình kiến trúc kỳ vĩ, nhưng năng lực thực chất để điều chỉnh trước biến động lại ngày càng suy giảm.

Đó chính là ý nghĩa đáng suy ngẫm của “lời nguyền Goliath”: quy mô và sức mạnh không đồng nghĩa với mức độ bền vững. Một cấu trúc quyền lực có thể đạt đến đỉnh cao về năng lực kiểm soát nhưng lại đồng thời làm suy yếu những điều kiện xã hội cần thiết để duy trì chính nó. Quyền lực càng tập trung, những sai lầm ở khu vực trung tâm có thể càng lan rộng; khoảng cách giữa tầng lớp thống trị và tầng lớp bị trị càng lớn, khả năng điều chỉnh từ bên trong có thể ngày càng bị hạn chế.

Tuy vậy, không nên biến luận điểm này thành một định mệnh lịch sử mới. Quy mô lớn tự nó không phải nguyên nhân duy nhất dẫn đến suy vong, và tập trung quyền lực không phải lúc nào cũng tạo ra cùng một kết quả. Điều đáng quan tâm là sự kết hợp giữa quyền lực tập trung, bất bình đẳng, những động cơ chính trị ngắn hạn và sự suy giảm khả năng sửa chữa sai lầm. Bởi vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là tại sao một đế chế sụp đổ, mà là tại sao nó không thể thay đổi trước khi những mâu thuẫn tích tụ vượt quá khả năng kiểm soát. 

Tóm lại, với hình tượng Goliath và ẩn dụ về lời nguyền ứng vận lên gã khổng lồ này, Luke Kemp không xem sự sụp đổ của xã hội chỉ như kết quả của chiến tranh, thiên tai hay một cuộc khủng hoảng kinh tế riêng lẻ. Ông đặt trọng tâm vào cách quyền lực được tập trung, cách các tầng lớp tinh hoa kiểm soát nguồn lực và thông tin cũng như cách những thiết chế xã hội tạo ra hoặc khuếch đại các nguy cơ dẫn đến quá trình suy vong.

- Trần Anh Đức -