"Đi tìm hiện tại" - Cuốn sách kết nối triết học, vật lý lượng tử và khoa học nhận thức (Enactivism) để đưa ra một cái nhìn mới

Đọc được cuốn sách hay: “In Search of Now: The Science and Mystery of the Present Moment“. Cuốn sách khai thác hành trình giải mã khoảnh khắc "cái bây giờ“ (Now) - một khái niệm vốn vừa quen thuộc nhất nhưng cũng là bí ẩn lớn nhất đối với triết học, vật lý học và khoa học thần kinh.

Lưu ý: "NOW“ nên dịch là "cái bây giờ", chữ "hiện tại" nên dành cho "present"

- Với nhưng vấn đề như thế này, triết học phải nhường bước cho hoặc hợp tác với khoa học. Thời lý luận suông của những thế kỷ trước đã chấm dứt.

- Omega+ đã đưa ra loạt sách rất hay và có ích.

Cuốn sách "Đi tìm hiện tại: Khoa học về khoảnh khắc chúng ta đang sống"

Các luận điểm chính của tác phẩm:

1. Mâu thuẫn cốt lõi: Trải nghiệm tâm trí với vật lý học

Góc nhìn vật lý (Block Universe): Theo lý thuyết tương đối của Einstein và vật lý hiện đại, không tồn tại một khoảnh khắc "cái bây giờ“ mang tính vũ trụ. Quá khứ, hiện tại và tương lai đều tồn tại bình đẳng trong một không-thời gian tĩnh. Vũ trụ không có khái niệm "thời gian trôi" hay "bây giờ".

Góc nhìn trải nghiệm: Ngược lại với vật lý, con người luôn cảm nhận "cái bây giờ“ vô cùng chân thực và sống động. Tuy nhiên, khi ta cố gắng nắm bắt hay định nghĩa khoảnh khắc này, nó lại lập tức biến mất.

2. "Cái bây giờ" là một ảo ảnh do não bộ dựng lên

Độ trễ thần kinh (Neural Lag): Não bộ mất khoảng 200–400 miligiây để xử lý các tín hiệu giác quan. Vì vậy, bạn chưa bao giờ thực sự trải nghiệm được cái khoảnh khắc "bây giờ" tức thì; những gì bạn cảm nhận thực chất là dữ liệu đã được xử lý từ quá khứ ngắn.

Sự dự đoán và biên tập của não: Để bù đắp độ trễ đó, não bộ sử dụng cơ chế dự đoán (predictive coding). Nó chắp vá các tín hiệu không đồng bộ, thậm chí "sửa lại quá khứ" (thông qua các hiệu ứng ảo giác thị giác/thính giác) để tạo ra một dòng trải nghiệm mượt mà, liên tục.

Thang thời gian của ý thức: Cảm giác "cái bây giờ" của con người không phải là một điểm thời gian vô hạn nhỏ, mà là một cửa sổ thời gian (cognitive chunk) kéo dài vài giây do các nhịp sóng thần kinh liên kết lại.

3. Sự chuyển hóa góc nhìn qua các trạng thái đặc biệt

Jo Marchant khảo sát cách trải nghiệm về "cái bây giờ" thay đổi trong các bối cảnh khác nhau:

Trạng thái dòng chảy (Flow), Thiền định & Cơn động kinh: Những trạng thái này xóa mờ ranh giới giữa "bản thân" và "thế giới", khiến con người chìm đắm hoàn toàn vào khoảnh khắc cái bây giờ.

Rối loạn thần kinh & Ngôn ngữ: Các trường hợp bệnh lý (như chứng không nhìn thấy chuyển động - Akinetopsia) hay các bộ tộc không có khái niệm thời gian trong ngôn ngữ cho thấy cách não bộ thiết lập dòng thời gian hoàn toàn mang tính chủ quan.

4. Kết luận: Con người là chủ thể đồng sáng tạo thực tại

Cuốn sách kết nối triết học, vật lý lượng tử và khoa học nhận thức (Enactivism) để đưa ra một cái nhìn mới: Khoảnh khắc "bây giờ“ tuy là một sản phẩm do nhận thức tạo ra, nhưng nó không hoàn toàn vô nghĩa.

Nhận thức của con người không chỉ là người quan sát thụ động. Thông qua sự chú ý, lựa chọn và hành động trong từng khoảnh khắc, chúng ta chính là những chủ thể tích cực tham gia vào quá trình định hình thực tại và tương lai.

In Search of Now giải thích rằng cái khoảnh khắc "bây giờ“ không phải là một thuộc tính sẵn có của vũ trụ, mà là một "ảo giác được kiểm soát“ do não bộ tạo ra để giúp con người tồn tại và tương tác với thế giới.

- Trần Đình Thắng -