"Tử Thư Di Truyền" của Richard Dawkins - một bản trường ca về sự sống
“Bạn là một cuốn sách, một tác phẩm văn học chưa hoàn chỉnh, một kho lịch sử mô tả. Cơ thể và bộ gene của bạn có thể được đọc như một hồ sơ toàn diện về một chuỗi những thế giới rực rỡ đã biến mất, những thế giới cổ xưa mà tổ tiên bạn từng sinh sống; một cuốn tử thư di truyền.”
Tôi đã thực sự ồ lên khi đọc những dòng đầu tiên trong mục giới thiệu sách. À hoá ra là thế, hoá ra chúng ta không chỉ là những cá thể sống đại diện cho hiện tại, đang hướng đến tương lai mà còn là một “cuốn sách” ghi dấu bao thăng trầm của biết bao thế hệ tổ tiên, cha ông. Hoá ra bộ gene của chúng ta diệu kỳ hơn cả những gì ta vẫn nghĩ. Và chúng ta không cần phải có một cỗ máy quay ngược thời gian mới có thể nhìn ngắm thế giới tổ tiên xa xưa, mà ngay trong chính hiện tại, trong những hình thái mà ta đang có, ký ức loài vẫn đang hiện hữu. Chỉ cần ta kiên nhẫn quan sát, kiên trì tìm hiểu. Cứ thế chậm rãi lật mở từng trang sách, chậm rãi nghiền ngẫm từng con chữ, cho đến những trang cuối cùng, tôi chợt nhận ra mình vừa được Dawkins lôi cuốn vào một cuộc phiêu lưu diệu kỳ, một chuyến đi dấn thân vào tận tầng sâu của sự sống.
Cuốn sách "Tử thư di truyền - Cõi mộng Darwin"
Nếu từng đọc cuốn sách này, hẳn bạn cũng sẽ giống tôi, ấn tượng sâu sắc với khái niệm cơ thể và bộ gene của các sinh vật sống thực chất là một “bản chép đè”. “Theo từ điển Oxford English Dictionary, một bản chép đè là một bản thảo trong đó phần chữ viết sau sẽ ghi đè lên phần chữ viết (đã bị mờ) trước đó.” Điều đó có nghĩa là, quá trình tiến hoá không hề xóa sạch quá khứ mà liên tục “ghi đè” các đặc điểm thích nghi mới của loài lên trên nền tảng cũ. Dựa trên khái niệm này, chúng ta có thể kết hợp quan sát hình thái, hành vi và các đoạn mã di truyền hiện tại để suy ngược và phục dựng lại thế giới tổ tiên mà loài đó từng sinh sống. Chẳng cần ví dụ ở đâu xa, tác giả đã chỉ ra ngay trên cơ thể người, rằng hệ xương cơ của người đã được “chép đè” để thích nghi với dáng đi thẳng bằng hai chân. Tuy nhiên, dấu vết của lớp mực cũ vẫn còn tồn tại trên cơ thể của chúng ta, đó chính là chứng đau lưng kinh niên, một lời nhắc nhở rằng tổ tiên của loài người từng có cấu trúc cơ thể đi bằng bốn chân trong suốt hàng triệu năm. Có thể thấy, qua lăng kính của những “bản chép đè”, Dawkins không chỉ giải mã mật mã di truyền mà còn biến mỗi sinh vật thành một bảo tàng sống, một cuốn sách lưu giữ trọn vẹn từ những hiểm hoạ đến khí hậu và môi trường sống từ hàng triệu năm trước.
Ngoài “bản chép đè” thì “hình và “tượng” cũng là những khái niệm khiến tôi có thêm những góc nhìn mới mẻ và thú vị về quá trình tiến hoá. Thông qua các ví dụ và cách lý giải của Dawkins, tiến hóa trong ấn tượng của tôi không còn là một quá trình khô khan hay xa vời nữa và mọi hình thái hiện tại của mỗi loài đều chứa đựng đằng sau nó vô vàn thông tin về quá trình sinh tồn của loài. Ai mà ngờ được rằng chúng ta có thể “nhìn thấy” bức tranh cát sỏi khô cằn của hàng triệu năm trước chỉ thông qua lớp da được “vẽ” tỉ mỉ của chú thằn lằn sa mạc Mojave? Loài rồng biển lá đã trải qua những gì trước khi sở hữu một “dung mạo” giống hệt một khóm rong biển như bây giờ? Tắc kè đuôi lá chính là hiện thân cho “ký ức” của chọn lọc tự nhiên về hàng thế hệ lá đã rụng từ rất lâu, trước cả khi con người đặt chân đến Madagascar để ngắm chúng,... Chương sách này không chỉ khiến tôi ngạc nhiên về sự thích nghi và tiến hoá của từng loài, mà còn nhận ra một điều, vẻ ngoài của mỗi sinh vật sống là một bức ảnh phản ánh chân thực đời sống và những mối đe dọa mà tổ tiên của chúng đã từng phải đối mặt và vượt qua trong quá khứ.
Và chuyến phiêu lưu của Dawkins cũng không chỉ dừng lại ở những thích nghi hiển hiện trên da thịt hay cấu trúc xương. Càng lật về sau, ông lại đưa tôi đến với những chương sách đáng kinh ngạc hơn. Những dòng mật mã di truyền không chỉ nằm yên dưới lớp vỏ bọc cơ thể, mà còn vươn tầm ảnh hưởng ra ngoài thế giới khách quan. Ta thường nghĩ rằng gene gắn liền với kiểu hình ngay trong cơ thể, nhưng thuyết kiểu hình mở rộng cho ta biết nhiều điều hơn thế. Hồ nước bị ngập bởi đập hải ly là một kiểu hình mở rộng của gene hải ly, những con chim cu cu non là ký sinh trùng bên ngoài và chúng gây ảnh hưởng kiểu hình mở rộng lên hành vi của chim bố mẹ nuôi,... Cuốn tử thư lúc này không còn là một bảo tàng tĩnh lặng chỉ lưu trữ những ký ức về quá khứ, nó đã trở thành một thực thể sống động, sở hữu thứ quyền lực vô hình có thể định hình và kiến tạo nên cả một hệ sinh thái xung quanh ta.
Có thể nói, "Tử Thư Di Truyền" của Richard Dawkins không chỉ đơn thuần là một cuốn sách khoa học, với tôi, nó như một bản trường ca về sự sống. Lột bỏ toàn bộ lớp vỏ khô khan của những con số, những khái niệm xa vời, tiến hoá hiện ra trước mắt tôi với một vẻ đẹp nguyên bản đầy mê hoặc. Giờ đây, tôi biết rằng mình không phải là một sinh mệnh cô độc vừa mới sinh ra trên cõi đời này, tôi chính là đỉnh của một ngọn tháp thời gian, được xây dựng từ những viên gạch của hàng triệu năm sinh tồn và tiến hoá của tổ tiên xa xưa.
- Đặng Bích Nga -
