Một cách đọc văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX đầy khác biệt

Thoạt nhìn, Hậu khoa cử: Nam tính và thẩm mỹ hiện đại ở Việt Nam thời thuộc địa dễ khiến người đọc liên tưởng đến một công trình lịch sử thuần túy, nặng tính học thuật. Nhưng ngay từ phần dẫn nhập, Ben Tran đã cho thấy đây không chỉ là một nghiên cứu lịch sử – xã hội, mà trước hết là một cách đọc văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX đầy khác biệt. Cuốn sách đặt văn chương vào trung tâm của những biến động lớn về giới, thẩm mỹ và căn tính trí thức trong bối cảnh Việt Nam thuộc địa, từ đó mở ra một lối tiếp cận vừa mới mẻ vừa gợi nhiều suy ngẫm.

Khái niệm then chốt mà Ben Tran đề xuất là “hậu khoa cử”. Đó không đơn thuần là thời điểm sau khi chế độ khoa cử Nho học bị bãi bỏ, mà là một trạng thái văn hóa – tinh thần kéo dài, khi lớp trí thức nam vốn được nuôi dưỡng bởi trật tự khoa cử rơi vào khủng hoảng căn tính. Từ hình mẫu nho sĩ – quan lại thuần nam, họ buộc phải chuyển mình thành nhà báo, nhà văn, trí thức Tây học trong một xã hội thuộc địa đang tái cấu trúc mạnh mẽ. Văn chương, trong hoàn cảnh ấy, trở thành không gian để họ tự vấn, thích nghi và tái định nghĩa chính mình.

Điểm hấp dẫn của cuốn sách nằm ở chỗ Ben Tran không tiếp tục lối phân loại quen thuộc giữa văn học lãng mạn và văn học hiện thực. Thay vào đó, ông đọc các tác giả tưởng chừng rất khác nhau – từ Tam Lang, Thạch Lam, Vũ Trọng Phụng đến Nhất Linh, Khái Hưng – như những gương mặt cùng chia sẻ một mẫu hình chung: “nam tính hậu khoa cử”. Dù bút pháp và quan điểm không giống nhau, họ đều mang nỗi bất an của những người đàn ông bị tước bỏ đặc quyền cũ, đồng thời phải đối diện với áp lực “hiện đại hóa” trong trật tự thuộc địa.

Từ góc nhìn ấy, nhiều tác phẩm quen thuộc bỗng hiện lên với lớp nghĩa mới. Những phóng sự như Tôi kéo xe của Tam Lang hay Hà Nội ban đêm của Thạch Lam không chỉ là ghi chép hiện thực xã hội, mà còn là dạng “dân tộc chí bằng trải nghiệm cá nhân”, nơi cái tôi người viết lấn sâu vào đời sống bình dân để tìm kiếm một chỗ đứng tinh thần mới. Việc các nhà văn lựa chọn những nhân vật ở đáy xã hội – đặc biệt là phụ nữ như gái mại dâm – vừa cho thấy sự dịch chuyển thẩm mỹ về đời thường, vừa phản ánh sự chông chênh của nam giới trí thức, những người cảm thấy mình thua kém cả đàn ông phương Tây lẫn phụ nữ hiện đại.

Ở Vũ Trọng Phụng, Ben Tran đọc chủ nghĩa hiện thực không chỉ như một phương pháp phê phán xã hội, mà như một thẩm mỹ hiện đại gắn chặt với giới tính và tình dục. Những mô tả trần trụi trong Số đỏ, Làm đĩ hay Cơm thầy cơm cô phá vỡ lớp vỏ “cao nhã” của văn chương Nho giáo, đồng thời phơi bày các “căn bệnh” của xã hội thuộc địa. Chủ nghĩa hiện thực ở đây không trung tính, mà là một cách tái cấu trúc nam tính: người đàn ông hiện đại xuất hiện như kẻ quan sát sắc lạnh, dấn thân vào bùn lầy đời sống để khẳng định quyền phát ngôn của mình. Ngược lại, với Nhất Linh và Tự Lực văn đoàn, Ben Tran đưa ra một cách đọc đầy khiêu khích: coi họ như những “tiểu thuyết gia xã hội học” hơn là các nhà văn lãng mạn thuần túy. Đoạn tuyệt hay Nửa chừng xuân được phân tích như những khảo sát về quy tắc giới và trật tự xã hội Nho giáo. Nhân vật nữ – tiêu biểu như Loan hay Mai – không chỉ là đối tượng của tình yêu, mà là biểu tượng của “chị em gái mới”, mang trong mình khát vọng cá nhân, dân tộc và cách mạng. Qua đó, Ben Tran cho thấy lãng mạn và hiện thực không đối lập, mà cùng góp phần vào một dự án chung: kiến tạo thẩm mỹ hiện đại từ những thực hành đời thường.

Một đóng góp nổi bật khác của cuốn sách là nhấn mạnh vai trò của phụ nữ trong sự hình thành văn học quốc ngữ hiện đại. Dù số lượng tác giả nữ còn ít, sự hiện diện ngày càng rõ của phụ nữ với tư cách độc giả và nhân vật đã buộc các nhà văn nam phải thay đổi cách viết. Văn học hậu khoa cử, theo Ben Tran, mang tính “nữ hóa” ở cả đối tượng hướng đến lẫn thẩm mỹ thể hiện. Phụ nữ trở thành “tấm gương” để nam giới soi chiếu chính mình: càng viết về phụ nữ, họ càng bộc lộ sự bất ổn của nam tính thuộc địa. Ở tầng sâu hơn, Hậu khoa cử cho thấy văn học không chỉ là sản phẩm nghệ thuật, mà còn là một nguồn tư liệu xã hội quý giá. Qua việc phân tích ngôn ngữ, ngôi kể, đề tài và hình tượng giới, Ben Tran tái hiện một giai đoạn lịch sử đầy xáo trộn, nơi văn minh Đông – Tây chồng lấp, trật tự cũ tan rã còn trật tự mới chưa định hình. Chính trong vùng nhập nhằng ấy, thẩm mỹ hiện đại Việt Nam được khai sinh. Dù đòi hỏi người đọc phải kiên nhẫn và có nền tảng nhất định về văn học, lịch sử và nghiên cứu giới, cuốn sách vẫn đem lại phần thưởng xứng đáng: một cách nhìn khác về những tác phẩm quen thuộc và về chính tiến trình hiện đại hóa văn hóa Việt Nam. Hậu khoa cử: Nam tính và thẩm mỹ hiện đại ở Việt Nam thời thuộc địa không chỉ làm mới việc đọc văn học giai đoạn 1900–1945, mà còn gợi mở nhiều câu hỏi về giới, căn tính và quyền lực văn hóa – những vấn đề vẫn còn nguyên tính thời sự cho đến hôm nay.