Một cuộc giải phẫu đầy gai góc về cội nguồn thực sự của thịnh vượng

"Những người dân nói trên đã có đủ tự do nhưng họ không biết phải làm gì với nó"

"Sự Giàu và Nghèo của các dân tộc" của David Landes không chỉ là một tác phẩm lịch sử kinh tế, mà là một cuộc giải phẫu đầy gai góc về cội nguồn thực sự của thịnh vượng. Đây là một cuốn sách mình đánh giá cao khi rèn luyện tư duy phản biện về nguồn lực và vị thế. Ở bất cứ thời đại nào, sự giàu nghèo không chỉ nằm ở tiền bạc, mà còn nằm ở cách chúng ta vận hành bộ máy nội tại của chính mỗi cá nhân chứ không chỉ là nói về một quốc gia.

Điểm cộng lớn nhất của Landes là cách ông đặt vấn đề. Thay vì liệt kê sự kiện, ông dẫn dắt chúng ta bằng những câu hỏi: Tại sao lại là Tây Ban Nha? Tại sao sau đó quyền lực lại chuyển sang Anh? Hay những giả thuyết như: Nếu các hạm đội khổng lồ của Trung Quốc ngày xưa chỉ cần đi xa hơn một chút nữa thì cục diện thế giới sẽ ra sao? Cách tiếp cận này khiến lịch sử không còn là những con số khô khan mà trở thành một chuỗi những lựa chọn và bước ngoặt mang tính thời đại. Một điểm sáng nhỏ nhưng đáng khen ngợi là khâu dịch thuật đã rất tinh tế khi sử dụng thuật ngữ "người Islam" thay vì "đạo Hồi" khi đặt trong mối quan hệ với Công giáo hay Tin lành, tạo nên một sắc thái học thuật chuẩn xác hơn.

Quan điểm cốt lõi nhất là sự phát triển không đến từ may mắn hay tài nguyên sẵn có, mà đến từ các yếu tố nội tại: văn hóa, giá trị và óc sáng tạo. Landes ghi nhận sự thịnh vượng giảm dần theo hướng từ Tây sang Đông và từ Bắc xuống Nam của Châu Âu, từ nơi có học thức đến nơi mù chữ. Nhiều quốc gia dù có đủ tự do nhưng lại "không biết phải làm gì với nó" để tạo ra giá trị, dẫn đến việc họ tự tách mình ra khỏi dòng chảy phát triển.

Tuy nhiên, Landes thể hiện một sự thiên kiến không giấu diếm khi khẳng định khoa học hiện đại gần như là "đặc sản" độc quyền của châu Âu, còn các nền văn minh phi phương Tây thì chệch hướng và không đóng góp được gì. Đây thật ra là lỗi chung của nhiều học giả mà mình thấy khi đọc qua các dòng sách này là họ quá tập trung vào vài thế kỷ rực rỡ gần đây mà bỏ qua tính chu kỳ 200.000 năm của loài người. Cũng có thể thông cảm một phần do sự thiếu hụt tài liệu ghi chép từ các nền văn hóa khác hoặc các chính sách sai lầm như đốt sách, phá hủy trong chiến tranh của một số dân tộc đã khiến góc nhìn các hầu hết các tác phẩm so sánh Đông Tây bị giới hạn.

Đứng ở góc độ một người làm trong lĩnh vực tài chính, mình thấy cuốn sách này nhắc nhở một thực tế khắc nghiệt: sự thịnh vượng chưa bao giờ dành cho tất cả, hay thậm chí là không dành cho số đông (Mình nghĩ từ Thịnh vượng bao quát ý hơn là Giàu có). Sẽ thật ngây ngô khi kỳ vọng sự thịnh vượng được san bằng cho mọi quốc gia hay cá nhân. Hiểu biết về kinh tế học chính là để chúng ta không rơi vào hai trạng thái "ngây ngô" phổ biến: Một là quá tin vào các chỉ số như GDP hay CPI để đánh giá sự giàu lên của dân chúng; hai là mải mê kỳ vọng vào một sự công bằng tuyệt đối để rồi oán giận thực tại. Thêm góc nhìn, thêm sự bình an.

-Trần Đăng Khoa-