Một đối thoại học thuật mới về nguồn gốc suy vong của các xã hội trong lịch sử
"Lời nguyền Goliath" của Luke Kemp có thể được xem như một nỗ lực tổng hợp và tái định hướng cuộc tranh luận về sự suy vong của các xã hội phức tạp. Ông đã nỗ lực "đối thoại" - đọc lại, xem xét lại, tranh luận và phát triển các luận điểm, mô hình lý thuyết của hàng loạt học giả xoay quanh chủ đề nêu trên. Trong khi Jared Diamond nhấn mạnh tương tác giữa môi trường và lựa chọn xã hội, Harari lý giải khả năng hợp tác trên quy mô lớn, Graeber và Wengrow đề xướng khôi phục tính đa dạng của những mô hình tổ chức xã hội, Tainter phân tích chi phí của tính phức tạp, còn Turchin khảo sát động lực bất ổn trong các hệ thống chính trị, Kemp đặt các vấn đề ấy vào một khung diễn giải tập trung vào sự hình thành, mở rộng và tự làm suy yếu của các cấu trúc thống trị. Đóng góp riêng của ông không nhất thiết nằm ở việc phát hiện một cơ chế hoàn toàn mới, mà ở việc kết nối những cơ chế này với câu hỏi về bất bình đẳng, quyền lực và khả năng tái tổ chức xã hội sau khủng hoảng.
Kemp không đơn giản bác bỏ các cách giải thích trước đó. Thay vào đó, ông chuyển trọng tâm sang mối quan hệ giữa quy mô tổ chức, sự phân tầng xã hội và khả năng tồn tại lâu dài. Ông khảo sát những cấu trúc quyền lực lớn từ các xã hội cổ đại đến thế giới hiện đại, sử dụng dữ liệu lịch sử, khảo cổ học và nhân học để nhận diện những mô hình lặp lại trong quá trình hình thành và sụp đổ của chúng. Từ đó, có thể nhận diện ba đóng góp đáng chú ý của Kemp vượt lên cuộc đối thoại học thuật này.
Thứ nhất, ông đưa bất bình đẳng và hành vi của giới tinh hoa vào trung tâm của câu chuyện suy vong. Trong những cách giải thích nhấn mạnh chiến tranh, khí hậu hay sự cạn kiệt tài nguyên, các yếu tố này thường được xem là những tác nhân trực tiếp khiến một xã hội rơi vào khủng hoảng. Kemp gợi ý rằng cần đi sâu hơn: tại sao cùng phải đối diện với sức ép, một số xã hội có thể điều chỉnh, trong khi những xã hội khác lại rơi vào vòng xoáy suy thoái? Một phần câu trả lời nằm ở cách quyền lực được phân phối và cách các nhóm có ảnh hưởng phản ứng trước nguy cơ.
Khi giới tinh hoa có thể chuyển phần lớn chi phí của khủng hoảng sang những tầng lớp yếu thế hơn, động lực cải cách có thể suy giảm. Khi lợi ích của nhóm cầm quyền gắn với việc duy trì những đặc quyền hiện hữu, các biện pháp cần thiết để bảo vệ toàn xã hội có thể bị trì hoãn. Theo nghĩa này, bất bình đẳng không chỉ là một kết quả của sự phát triển không đồng đều, mà còn có thể trở thành cơ chế làm suy yếu năng lực tự điều chỉnh của hệ thống.
Cuốn sách "Lời nguyền Goliath - Những cuộc sụp đổ xã hội trong quá khứ và tương lai"
(phiên bản bìa cứng bên phải, phiên bản bìa mềm bên trái)
Thứ hai, Kemp thách thức quan niệm cho rằng sự sụp đổ luôn đồng nghĩa với một bước lùi của toàn thể xã hội. Trong ký ức lịch sử phổ biến, sự tan rã của một đế chế thường gắn với hình ảnh hỗn loạn, chiến tranh và suy thoái văn hóa. Nhưng cần phân biệt sự sụp đổ của một cấu trúc chính trị với số phận của toàn bộ dân cư từng sống dưới quyền lực của nó.
Một đế chế có thể mang lại những thành tựu về giao thông, thương mại và quản trị, nhưng cũng có thể dựa trên chế độ nô lệ, cưỡng bức lao động, thuế khóa nặng nề và bạo lực. Khi hệ thống ấy tan rã, một bộ phận dân cư có thể phải chịu tổn thất nghiêm trọng; song trong những hoàn cảnh khác, sự suy yếu của quyền lực trung tâm cũng có thể mở ra không gian cho các cộng đồng địa phương tự chủ hơn hoặc thoát khỏi những hình thức bóc lột trước đó. Cuốn sách nhấn mạnh vào chính điểm này: sự sụp đổ không nhất thiết dẫn đến một thời kỳ đen tối đối với tất cả mọi người, và kết quả có thể khác nhau đáng kể giữa giới tinh hoa với phần đông dân chúng.
Điều đó không có nghĩa rằng suy sụp là điều đáng mong đợi, càng không có nghĩa rằng tổn thất về sinh mạng, tri thức và sinh kế có thể bị xem nhẹ. Ý nghĩa của luận điểm này nằm ở việc thay đổi điểm nhìn khi chúng ta đánh giá lịch sử: thay vì chỉ chất vấn một đế chế tồn tại trong bao lâu, lớn mạnh đến cỡ nào thì cần xem xét sự tồn tại của nó phục vụ những nhóm người nào và những nhóm nào phải trả giá cho sự tồn tại lâu bền của nó.
Thứ ba, Kemp kết nối lịch sử với vấn đề thiết kế thể chế. Nếu các xã hội lớn nhiều lần suy yếu vì quyền lực tập trung, thiếu cơ chế kiểm soát và bất bình đẳng, thì việc nghiên cứu quá khứ không nên dừng ở việc xác định nguyên nhân. Nó còn phải giúp chúng ta suy nghĩ về cách xây dựng những thể chế có khả năng tiếp nhận thông tin trái chiều, sửa chữa sai lầm và phân phối chi phí khủng hoảng công bằng hơn.
Ở đây, tư tưởng của Kemp gặp gỡ một truyền thống nghiên cứu rộng lớn hơn, từ các công trình về lịch sử nhà nước đến những nghiên cứu về bất bình đẳng và bất ổn chính trị. Tuy nhiên, điểm nhấn của ông là đặt các vấn đề ấy trong một bức tranh lịch sử kéo dài hàng nghìn năm, qua đó xem xét liệu có những cơ chế nào tái diễn trong những bối cảnh tưởng như rất khác nhau.
Cho dẫu vậy, cách tiếp cận này cũng cần được đọc với tinh thần phản biện. Những xã hội khác nhau có cấu trúc kinh tế, văn hóa và môi trường riêng; mối tương quan giữa bất bình đẳng và suy sụp không tự động chứng minh rằng bất bình đẳng là nguyên nhân duy nhất. Một số nhà phê bình cho rằng luận đề của Kemp có nguy cơ quy nhiều hiện tượng lịch sử phức tạp về một trục giải thích quá rộng, hoặc kéo giãn sự tương đồng giữa quá khứ và hiện tại.
Sau cùng thì ý nghĩa của cuộc đối thoại về cuộc suy vong lặp đi lặp lại trong quá khứ nhân loại không nằm ở việc cung cấp một công thức duy nhất để giải thích mọi cuộc suy vong. Ý nghĩa của nó nằm ở việc buộc độc giả phản tư những giả định quen thuộc về văn minh, quyền lực và tiến bộ. Lịch sử không chỉ là câu chuyện về những gì con người xây dựng được, mà còn là câu chuyện về những cái giá phải trả, những người bị gạt ra ngoài và những mâu thuẫn do chính tiến bộ của con người có thể tạo ra.
- Trần Anh Đức -
