"Thượng Thư" - Bài học trị quốc từ ngàn xưa

"Thượng Thư" là bộ văn thư cổ nhất của Trung Hoa, tập hợp các bài điển, mô, huấn, cáo, thệ, mệnh từ thời Nghiêu, Thuấn qua Hạ, Thương đến Chu. Người xưa gọi nó là "Thư", nghĩa là sách của bậc thượng cổ, nên mới có chữ "Thượng". Nội dung chủ yếu là lời vua tôi bàn chuyện nước: Nghiêu truyền ngôi cho Thuấn, Thuấn giao việc cho các quan, Vũ trị thủy, Thang diệt Kiệt, Võ Vương diệt Trụ, Chu Công răn dạy Thành Vương... cho thấy một mạch tư tưởng xuyên suốt rằng, quyền lực không phải của riêng ai, mà là trách nhiệm trời giao để chăm lo cho dân.

Thời xưa, việc chọn vua còn nhường, chưa phải tranh, tuy nhiên chú trọng cao nhất là đức. Thiên Cao Dao mô nêu "chín đức" để xét người hiền: rộng rãi mà nghiêm cẩn, ôn hòa mà có chính kiến, ngay thẳng mà biết khiêm nhường... Tài năng được coi trọng, nhưng đức phải đặt trước. Người có tài mà thiếu đức thì tài ấy thành họa. Đạo lý này đến nay vẫn nguyên giá trị.

Bên cạnh đó là tư tưởng "dân vi bang bản", dân là gốc nước, gốc vững thì nước yên. Thiên Hồng phạm bàn về chín điều lớn trong việc trị quốc, từ ngũ hành, ngũ sự đến việc dùng người, xét dân, cho thấy một tầm nhìn khá hệ thống.

Cuốn sách "Thượng Thư"

Điều khiến mình thích nhất là người xưa rất sớm đã biết chia việc. Thiên Nghiêu điển, Thuấn điển chép rõ Thuấn phân công từng người: Vũ lo thủy thổ, Khí lo nông, Tiết lo giáo dục, Cao Dao lo hình pháp, Thùy lo công tượng, Quỳ lo lễ nhạc. Rõ ràng Thượng Thư là nền tảng cho rất nhiều mô hình xây dựng đất nước ngày nay. Thuấn còn định kỳ xét công trạng, ba năm khảo một lần, ba lần khảo thì thăng giáng, tức đã có cơ chế đánh giá hiệu quả. Một vị vua không ôm đồm mà biết dùng người đúng chỗ, ấy mới là cái gốc của việc trị nước.

Tuy nhiên, Thượng Thư cổ ngắn, nhiều chỗ khó hiểu, lại có tranh luận lâu đời về chuyện cổ văn, kim văn, thật giả của một số thiên. Cách lý giải "mệnh trời" đôi khi mang màu sắc thần quyền, và hình ảnh vua Nghiêu, Thuấn được lý tưởng hóa khá nhiều, chưa hẳn là sử thực theo nghĩa hiện đại.

Dù vậy, giá trị của "Thượng Thư" vẫn bền bỉ. Nó nhắc ta rằng trị nước cần đức làm gốc, tài làm ngọn, cần phân công rõ ràng, cần lắng nghe dân và biết kiểm soát quyền lực. Những điều tưởng giản dị ấy, qua mấy ngàn năm, vẫn là bài toán của mọi thời đại.

- Thiên Tư -