Một lý thuyết hoặc 1 giả thuyết về lịch sử loài người
Bích Ngọc
Thứ Hai,
16/03/2026
17 phút đọc
Nội dung bài viết
Đã có nhiều lời có cánh dành cho tác phẩm “Sapiens- Lược sử loài người”, một trong những tác phẩm tuyệt vời đến từ nhà sách Omega Plus, sức hút mà tác phẩm mang lại đã kéo theo một loạt các ấn phẩm sau này như Lược sử loài người bằng tranh và phiên bản bỏ túi, chưa bao giờ loài người thỏa mãn về nguồn gốc chúng ta – điều mà hẳn ai cũng nghĩ như hai năm rõ mười.. hóa ra còn đặc sắc hơn vậy rất nhiều. Tuy nhiên với cá nhân mình, tác giả đã đưa đến những cái nhìn khác lạ mà bản thân mình vẫn chưa thể hiểu hết được !
Sẽ thật đáng tiếc nếu chúng ta không có tranh luận hoặc phản biện trên những quan điểm của vị giáo sư Do Thái này, tất nhiên chúng ta chưa có đủ trình độ, nhưng việc xem xét chất lượng “thực phẩm” mà chúng ta tiêu hóa thì cũng chẳng có gì. Điểm mà tôi cảm thấy khó nuốt nhất nằm ở chương 2 – đây cũng là chương gây nên nhiều ý kiến trái chiều nhất trong độc giả.
Trước hết, chúng ta phải ngầm hiểu với nhau rằng, tên chính xác của cuốn sách không phải là lược sử loài người, tên đầy đủ của nó sẽ là Một lý thuyết hoặc 1 giả thuyết về lịch sử loài người, các nhà sử học hoặc nhân chủng học, bằng một cách nào đó sẽ đưa ra một bộ đồ chơi đã lắp ghép sẵn của mình và “ấn” xuống những mảnh ghép lego lịch sử còn sót lại, một bộ lắp ghép được nhiều người thừa nhận sẽ là một cách lắp ghép sao cho nó có thể khớp được càng nhiều các mảnh lego đó càng tốt, mảnh lego đó có thể là các di tích cổ đai, những mảnh xương hoặc các tàn tích từ quá khứ… Và theo lối diễn giải này, chúng ta ngầm hiểu rằng Thuyết tiến hóa là chính xác, đây là căn cứ lập luận đầu tiên khi xây dưng câu chuyện về Sapiens, bạn đừng nghĩ đây là thuyết tuyệt đối chính xác, vẫn còn tranh luận và mọi chuyện vẫn chưa ngã ngũ hoàn toàn. Chúng ta sẽ không mang câu chuyện loài người trong Kinh Thánh hoặc Quy luật Tạo Sinh (the Law of Biogenesis) của Louis Pasteur vào bộ lego này, luật chơi ở đây là của Thuyết Darwin
Trở lại vấn đề mà mình đề cập ở đây, và cũng là chủ đề mà tác giả thừa nhận là gây tranh cãi nhiều nhất : Liệu cách mạng nông nghiệp có phải là sự lừa dối lớn nhất trong lịch sử hay không ? Bạn sẽ hình dung tất cả loài động thực vật sẽ nằm trên một đường xoắn ốc đi lên – như vỏ con ốc sên bò chầm chậm trên cây rau cải nhà bạn - và ở vòng xoáy cuối cùng của chiếc vỏ đó, các giống loài Spiens đầu toeem được tiến hóa từ loài vượn người xuất hiện, và khi mà dòng suối tiến hóa chảy chầm chậm hiền hòa theo thời gian thì giống loài muộn màng kia lại lắp động cơ hybrid sau trên đôi chân, phóng phăm phăm lên đỉnh tiến hóa, loài động vật duy nhất có khả năng bẻ cong được luật chơi tạo hóa, và làm đứng đầu chuỗi tiến hóa trong thời gian ngắn hơn rất nhiều so với loài khác – với thể trạng và sức khỏe không khá khẩm gì so với các loài động vật trước. Sự phát triển mạnh mẽ đó được khởi nguồn từ cách mạng nhận thức, bước ngoặt từ cách mạng nông nghiệp và những bước chạy dài hết cỡ từ các cuộc cách mạng tiếp theo
Vấn đề chúng ta bàn luận ở đây là cách mạng nông nghiệp là một bước lùi – theo lập luận tác giả - và nếu bạn đọc kỹ càng chương hai bạn sẽ thấy, đúng, là tác giả có lý, nhưng cách lập luận và mổ xẻ vấn đề có phần khiên cưỡng và thái quá. Ý tưởng đầu tiên đó là khi chiếc bẫy nông nghiệp sập xuống, loài người đã không có dường lùi và tổng thể mọi việc có vẻ xấu đi, và việc loài người chuyển từ săn bắn, hái lượm sang trồng trọt là bước thụt lùi – nếu xét về tổng thể
Tôi nhận ra rằng, điều đầu tiên tác giả đã cân đong đo đếm góc độ phát triển - là ở một phạm trù vô hình – khó định lượng – Tiêu chí hạnh phúc, mà ban đầu tác giả đề cập đó là tiêu chuẩn sống - nông dân chẳng vui vẻ gì khi giống loài sapiens không phải sinh ra để trồng trọt, một nắng hai sương, và những loài động vật hộ tống phục vụ cho cuộc cách mạng đó lại càng thậm tệ hơn so với thời kỳ trước,như các loài thuần hóa, trâu bò, lợn gà, chúng không hề sung sướng hơn so với thế hệ tổ tiên loài chó sói, bò rừng của chúng.
Tổng chỉ số hạnh phúc giảm đi, tức là đang thụt lùi. Sự hạnh phúc giữa hai thế hệ vốn đã khó có thể so sánh với nhau, như chính con của các bạn kêu mệt mỏi khi học hành liên miên, không “hạnh phúc” như thời các bạn, nhưng bao nhiêu đứa trẻ đó dám quay về quá khứ để hưởng cái hạnh phúc kể trên, huống hồ đây là chỉ số hạnh phúc hai thời kỳ, có thể thời kỳ săn bắt có lượng đồ ăn giàu chất dinh dưỡng hơn khi so với thời kỳ trồng trọt đi chăng nữa, nhưng liệu Harari đã đủ thông tin để khẳng định đời sống đó sung sương hơn đời sống trồng trọt hay chăng.
Liệu loài người sapiens săn bắt đó có khốn khổ vì bệnh gout, hay mỡ trong máu cao không, hay cơ chế đào thải trong nội bộ tập thể săn bắt đó có khắc nghiệt hơn nhiều trong trồng trọt? Không, tác giả không nói, hay ít nhất chưa thấy nói, và tác giả cho rằng lúa mì,gạo và khoai tây đã thuần hóa con người, hay chính xác ra, con người không lựa chọn lúa mì, mà chính lúa mì gửi gắm sự trỗi dậy và tung hoành giống loài của mình vào tay con người, bắt con người phải phục vụ đời sống nó nếu không muốn chết đói ( mà điều này trong quá khứ thì chưa có tiền lệ - hình như vậy ).
Lúa mì không mang lại an toàn lương thực cho con người. Cuộc sống của người nông dân kém an toàn hơn cuộc sống của kẻ săn bắt hái lượm bởi việc nông dân bị hàng xóm cướp bóc sẽ không giống với việc việc hái lượm bị chèn ép, họ chỉ việc bỏ đi. Tôi cho rằng tác giả đã quá khoa trương khi viết đến điểm này, đến thời kỳ này, loài người và lúa mì như hai cá thể sống cộng sinh vào nhau để tồn tại, nói cá thể nào thao túng cá thể nào chẳng khác gì quay ra tranh luận giữa quả trứng và con gà cả. Nếu tếu táo hơn, bạn nào trong đây đã từng chơi qua AOE – Age of Empre thì sẽ biết rằng việc ăn hoang sẽ nhanh “ép thực” hơn là việc cấy lúa, nhưng việc cấy lúa sẽ ổn định hơn nhiều, mặt khác, dưới sức ép của tạo hóa, các loài động vật sẽ ngày càng trở nên nhanh hơn, lớp da dày hơn, khỏe hơn và ngày càng khó tìm kiếm và tấn công hơn, mặt khác việc di chuyển liên tục hoàn toàn không phù hợp với việc nuôi dưỡng những đứa trẻ sơ sinh
Tất nhiên sẽ là nực cười nếu tôi lấy một câu nói của ông cha ra để thuyết trình – “an cư mới lập nghiệp”, nhưng chính việc trồng trọt cố định tại một địa điểm trong một thời gian dài thì loài người mới có đủ khả năng xây dựng các công trình vĩ đại vượt sức tưởng tượng qua hàng nghìn năm như vậy, sẽ chẳng có thể xây dựng được gì nếu loài người vẫn tiếp tục công cuộc hái lượm và săn bắt, bởi hai nền sản xuất này sẽ đưa đến một lượng sản phẩm thặng dư khác nhau, vả chăng, loài sapiens đó chắc cũng chẳng đủ tiền để mua một chiếc tủ cấp đông cỡ siêu lớn để dự trữ lượng thực phẩm để dành trong suốt một thời gian dài như vậy
Hơn thế nữa, việc dần thoát khỏi sự phụ thuộc vào thiên nhiên, cùng với đó là một loạt các phát minh như các kênh đào, hệ thống tưới và chứa nước..cách Sapiens chế ngự thiên nhiên sao lại có thể nói là một bước lùi. Còn việc sinh sống tại một địa điểm thời gian dài, sẽ làm bùng phát lên các dịch bệnh,dịch tế, đánh giá điều này, tôi nghĩ nó cũng chỉ ngang bằng với việc di chuyển cả nhóm đến những nơi xa lạ để tìm kiếm thức ăn – chỉ vậy mà thôi. Nếu không bước qua cách mạng nông nghiệp.. liệu sapiens có thể ngẩng mặt và nhìn lên được cách mạng công nghiệp không, hay đó là tất lẽ dĩ ngẫu trong sự phát triển. Tác giả liên tục xoáy vào quan điểm cách mạng nông nghiệp chính là cái bẫy xa xỉ khiên đời sống phần đông nông dân kham khổ hơn, và khi cái bẫy sập xuống – chúng ta không còn con đường lùi, đ kèm vào vòng xoáy đó là lũ lượt các loài cừu, chó, bò gà,gia súc.., chúng đã đánh mất sự hạnh phúc tự nhiên, để một là mang lại lợi ích, hai là mang lại thức ăn cho sapiens !
Vậy hạnh phúc của các loài đó là sự sống sót trong chuỗi thức ăn tự nhiên, hay sống sót trong mục đích của con người, và sự đau khổ của người nông dân khi bị kìm kẹp trong bốn góc cánh đồng hay cuộc sống bạt mạng khi săn bắt hoặc hành trình đi rạc chân cho công cuộc hái lượm, và việc lo âu về tương lại có phải là bất hạnh hay không nếu đem so với sự vô tri về tương lai trong cuộc sống hoàn toàn phụ thuộc vào thiên nhiên như săn bắt hái lượm. Loài người đã xây dựng cả cơ ngơi dựa trên trí tưởng tượng, sự tưởng tượng đó chúng ta gọi chúng là niềm tin, mà sau này giúp chúng ta thoát khỏi sự kìm kẹp của bản vị vàng. Và rốt cuộc động vật có hạnh phúc không?
Vậy nếu sự kham khổ đó mang lại văn minh hơn, thì rốt cuộc bài toán ở đây là gì ? Và nếu không thông qua bước giải này, Harari định giải bài toán đó theo cách nào ? Thậm chí trong đầu tôi lóe lên suy nghĩ tiêu cực về tác giả, phải chăng cái nhìn này xuất phát từ nội tâm ông ấy là một người ăn chay trường kỳ, tất nhiên, một lập luận phải dựa trên nhiều cơ sở, nhưng tôi lại khó chấp nhận theo cơ sở đó! Tôi đã từng chia sẻ trong bài review “Hành Trình Nhân Loại: Nguồn Gốc Của Thịnh Vượng Và Bất Bình Đẳng” của Oded Galor rằng Sự thay đổi về lượng khi đủ đầy sẽ thay đổi về chất, muốn có đột phá thì cần có tiền đề.
Cách Mạng Nông Nghiệp chính là như vây!
-Trường Thắng-
