“Não bộ kể gì về bạn” - “Cái tôi” ý thức theo bạn là gì ?

Từ cuốn "Não bộ kể gì về bạn" của David Eagleman khiến mình ngẫm nghĩ có thể "cái tôi" ý thức không phải là một vị thuyền trưởng toàn quyền, mà giống một hành khách đặc biệt trên một con tàu khổng lồ (não bộ) đang vận hành tự động. Hành khách này tỉnh dậy khi con tàu đã ra khơi, không biết rõ về cách động cơ vận hành hay hải trình được vạch ra, nhưng lại có khả năng nhìn vào bản đồ và đưa ra vài gợi ý về hướng đi cho cả con tàu.

"CÁI TÔI" KHÔNG PHẢI LÀ NGƯỜI RA QUYẾT ĐỊNH, MÀ LÀ NGƯỜI HỢP LÝ HÓA QUYẾT ĐỊNH

Phần lớn quyết định của bạn được đưa ra bởi các mạng lưới thần kinh hoạt động trong vô thức, dựa trên kinh nghiệm, cảm xúc và các yếu tố sinh học. "Cái tôi" ý thức thường chỉ là người đến sau cùng.

Vai trò của nó là tạo ra một câu chuyện mạch lạc và hợp lý để giải thích cho hành động vừa diễn ra. Nó giống như một thư ký báo chí của chính phủ, không phải người làm ra chính sách, mà là người đứng ra giải thích chính sách đó với công chúng (trong trường hợp này, "công chúng" chính là nhận thức của bạn về bản thân). Điều này mang lại cho chúng ta ảo giác về sự kiểm soát và một danh tính nhất quán, cảm giác rằng "chính tôi đã quyết định làm vậy".

Ví dụ trong sách: Các thí nghiệm cho thấy, khi các nhà khoa học kích thích một vùng não khiến người tham gia muốn cử động, người đó không chỉ cử động mà còn ngay lập tức bịa ra một lý do cho hành động đó ("Tôi muốn gãi mũi" hoặc "Tôi muốn duỗi tay"). Quyết định đã được đưa ra ở tầng vô thức, ý thức chỉ làm nhiệm vụ giải thích.

"CÁI TÔI" LÀ NHÀ ĐÀM PHÁN GIỮA CÁC PHE PHÁI ĐỐI NGHỊCH

Bộ não không phải là một thể thống nhất, mà là một "đội ngũ của những đối thủ" (a team of rivals). Có những phần não muốn phần thưởng ngay lập tức (ăn miếng bánh ngọt), trong khi những phần khác lại nghĩ về mục tiêu dài hạn (giữ gìn sức khỏe).

Vai trò của "cái tôi" ý thức ở đây là làm người hòa giải và trọng tài. Nó có thể lắng nghe các "phe phái" này, cân nhắc thiệt hơn và cố gắng đưa ra một thỏa hiệp. Nó có thể dùng lý trí để ghi đè lên một ham muốn tức thời. Vì vậy, "cái tôi" không phải là ông chủ độc tài, mà là một nhà lập pháp trong một nền dân chủ ồn ào của các nơ-ron thần kinh. Nó có thể thiết lập các quy tắc và mục tiêu dài hạn để định hướng cho hành vi của toàn bộ hệ thống.

"CÁI TÔI" ĐƯỢC HUY ĐỘNG KHI HỆ THỐNG TỰ ĐỘNG GẶP SỰ CỐ

Khi mọi thứ diễn ra bình thường, hệ thống vô thức xử lý một cách trơn tru. Bạn lái xe về nhà trên một con đường quen thuộc mà không cần suy nghĩ nhiều.

Nhưng khi có một sự kiện bất ngờ xảy ra—ví dụ, đang băng băng trên đường thì thấy một cái cây đổ chắn ngang đường thì lúc đó hệ thống tự động có thể sẽ thất bại ở thời điểm này. Lúc này, "cái tôi" ý thức được "triệu tập" để giải quyết vấn đề. Nó sẽ phân tích tình hình mới, cân nhắc các lựa chọn (quay lại, tìm đường khác, gọi cứu hộ) và đưa ra một kế hoạch hành động mới. Ý thức giống như CEO của một công ty lớn, không can thiệp vào hoạt động hàng ngày của từng nhân viên, nhưng sẽ vào cuộc khi công ty đối mặt với một cuộc khủng hoảng lớn.

Còn mọi người nghĩ sao ạ?

- Trang Lam -