Nho giáo - Bản sắc chính trị Trung Quốc?

Trong bàn cờ địa chính trị Mỹ - Trung hiện nay, mọi người thường quá sa đà vào việc cân đo đong đếm đầu đạn hạt nhân hay sản lượng chip và đất hiếm mà quên mất một câu hỏi cốt lõi, điều gì thực sự định hình nên cách thức vận hành của cỗ máy quyền lực khổng lồ này?

Để nói về Trung Quốc, chúng ta không thể chỉ nhìn vào các báo cáo tài chính khô khan. Thay vào đó, cần phải thâm nhập vào cội nguồn văn hóa đã tồn tại hàng thiên niên kỷ đó chính là Nho giáo. Qua lăng kính của Francis Fukuyama trong "Nguồn gốc trật tự chính trị" và Steve Chan trong "Sự cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc", chúng ta sẽ thấy Nho giáo không phải là một món đồ cổ trong bảo tàng, mà chính là hệ điều hành tinh vi nhất giúp Trung Quốc duy trì sự ổn định và tạo ra sức bật đáng gờm.

Nhìn từ góc độ lịch sử của Francis Fukuyama, Trung Quốc sở hữu một vị thế độc tôn khi được coi là nhà nước hiện đại đầu tiên trên thế giới. Điểm mấu chốt để Fukuyama đưa ra nhận định này là việc Trung Quốc đã sớm vượt qua các cấu trúc bộ lạc dựa trên huyết thống để xây dựng một bộ máy cai trị tập trung, duy lý. Trong khi phương Tây kiểm soát quyền lực bằng lá phiếu và pháp quyền, thì Trung Quốc vận hành dựa trên khái niệm "trách nhiệm giải trình đạo đức". Quân vương và tầng lớp tinh hoa được nhào nặn qua giáo dục Nho học để tự cảm thấy có trách nhiệm với dân tộc thay vì bị ràng buộc bởi các thiết chế bầu cử. Fukuyama làm bật giá trị của sự ổn định này bằng cách đặt nó cạnh những ví dụ về các quốc gia không có nhà nước mạnh như Somalia nơi chính phủ không thể thu nổi 10% GDP và để mặc xã hội rơi vào tay các nhóm vũ trang, hay sai lầm chiến lược của Mỹ tại Iraq năm 2003.

Tại Iraq, Mỹ đã ảo tưởng rằng dân chủ sẽ tự động nảy mầm khi chế độ Saddam Hussein sụp đổ, mà quên mất rằng nếu không có một nhà nước trung ương mạnh để ưu tiên trật tự chính trị trên các cấu trúc xã hội nguyên thủy, mọi thứ sẽ tan rã trong bạo lực.

Đây chính là điểm mà giới quan sát phương Tây thường bỏ lỡ khi tách rời văn hóa khỏi thể chế. Về mặt chiến lược, sự tổng hòa giữa cấu trúc nhà nước của Fukuyama và động cơ vận hành của Steve Chan cho thấy trách nhiệm giải trình đạo đức chính là nền móng cho hệ thống khoa cử và tuyển dụng dựa trên năng lực.

Theo Steve Chan, văn hóa tập thể Nho giáo cực kỳ tương thích với một thể chế tập quyền, giúp Trung Quốc xây dựng được một bộ máy quan liêu tinh hoa, chuyên nghiệp và đặc biệt đề cao giáo dục. Thú vị ở chỗ, Nho giáo từng bị chính những người cộng hòa và Hồng vệ binh thời Cách mạng Văn hóa coi là "lực cản" bảo thủ. Thế nhưng, thực tế lịch sử đã chứng minh ngược lại, chính những giá trị như kỷ luật, coi trọng học vấn và hiệu quả chính sách đã giúp Trung Quốc đạt được sự tăng trưởng thần kỳ so với các nước đang phát triển khác.

Văn hóa ở đây đóng vai trò như một bộ lọc, giúp chọn lọc ra những cá nhân xuất sắc nhất để điều hành đất nước, biến nguồn lực con người thành lợi thế cạnh tranh quốc gia. Sâu sắc hơn, Steve Chan chỉ ra một nghịch lý tạo nên sức mạnh sinh tồn của hệ thống này, tính linh hoạt đến mức "chết người". Văn hóa Trung Hoa không hề cứng nhắc; nó chứa đựng những cặp phạm trù đối lập cho phép hệ thống tự thích nghi với những thử thách khắc nghiệt nhất của thời gian.

Đó là khả năng giữ sự cân bằng giữa thận trọng và táo bạo, giữa nguyên tắc kiên định và chiến thuật linh hoạt. Trong ngôn ngữ chính trị hiện đại, điều này thể hiện rõ nét qua yêu cầu vừa phải "hồng" (vững vàng tư tưởng) vừa phải "chuyên" (giỏi chuyên môn). Khả năng dung hợp những mâu thuẫn bề ngoài này giúp Trung Quốc không bị gãy đổ trước những biến động lớn. Đây chính là lý do tại sao các dự báo về sự sụp đổ của hệ thống Trung Quốc thường xuyên sai lầm; người ta đã đánh giá thấp một nền văn hóa biết cách biến những xung đột nội tại thành động lực để tự điều chỉnh và tồn tại.

Tựu trung lại, trật tự chính trị Trung Quốc là một thực thể phức tạp được nhào nặn bởi hàng nghìn năm lịch sử, nơi truyền thống Nho giáo đóng vai trò là bệ phóng cho quyền lực hiện đại. Sự giao thoa giữa tư duy của Fukuyama về một nhà nước mạnh và phân tích của Steve Chan về hiệu quả văn hóa đã phác họa nên một mô hình quốc gia có khả năng huy động nguồn lực cực lớn.

Trong khi Fukuyama đề cập đến mô hình Đan Mạch như một chuẩn mực của sự cân bằng giữa nhà nước và xã hội, thì Trung Quốc dường như đang khẳng định một lối đi riêng biệt, một "Leviathan Nho giáo" đầy quyền lực. Về mặt chiến lược, trong cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung, bên nào hiểu rõ nguồn gốc văn hóa của đối phương và của chính mình hơn sẽ nắm giữ lợi thế dài hạn. Văn hóa không phải là quá khứ để hoài niệm, nó là vũ khí chiến lược định đoạt tương lai của mỗi dân tộc.