Những lời chia sẻ của TS. Nguyễn Nam về cuốn sách "Để gió cuốn đi"
Lại ngẫm đến ta: Nhân đọc Trịnh Công Sơn và Bob Dylan (2023) của John Schafer
Cho đến nay, có thể nói "Trịnh Công Sơn & Bob Dylan – Essays on Love, War, Songwriting and Religion" (2023) của John C.Schafer là chuyên luận so sánh dày dặn và bao quát nhất về hai ca - nhạc sĩ tài hoa Việt - Mỹ cách nhau nửa vòng trái đất. Trước đây, đã có hai chuyên khảo khác, "Trịnh Công Sơn – Bob Dylan: Như Trăng và Nguyệt?" và "Trịnh Công Sơn và Bob Dylan – Một đối chiếu về Tôn giáo, Chiến tranh và Tình yêu" của cùng tác giả, xuất bản ở Việt Nam.
Bạn đọc yêu quý Trịnh Công Sơn và quen thuộc với hai chuyên khảo trên hẳn không khỏi có chút băn khoăn khi đứng trước nghiên cứu vừa in của Schafer, rồi tự hỏi: có gì mới lạ ở công trình này? Với khoảng 650 trang in trong nguyên tác tiếng Anh, tập sách mới của Schafer hiển nhiên mang lại cho người đọc một sự phong phú vượt trội về mặt tư liệu, với độ sâu sắc đáng kể hơn trong khảo cứu, nhưng vẫn giữ nguyên phong cách tường thuật trong sáng, gần gũi, tinh tế và trôi chảy.
Được sự đồng ý của tác giả, khi đặt tên sách cho bản dịch tiếng Việt thành "Để gió cuốn đi – Tình yêu, Chiến tranh, Sáng tác Ca khúc và Tôn giáo trong Âm nhạc của Trịnh Công Sơn và Bob Dylan", nhóm biên dịch đã cố gắng trình hiện sự tương cận giữa hai nghệ sĩ: khi Bob Dylan hào sảng với Blowing in the Wind (Thổi bay trong gió), thì Trịnh Công Sơn lại thanh thản, nhẹ nhàng “Để gió cuốn đi”.
Dẫu thế, những nét tương tự không thể nào xóa nhòa được những khác biệt căn bản giữa họ. Tất phải nghĩ đến những điểm chung và riêng giữa Dylan và Trịnh khi ta đặt họ bên cạnh nhau, nhưng ở đây sẽ không có chuyện “nguyên bản A” và “phiên bản B” để nói rằng “B là A của một đất nước nào đó”. Theo thuyết “bất nhị” nhà Phật, khó có được một lát cắt tuyệt đối phân đôi chung-riêng, hay tương đồng - khác biệt bởi lẽ đứng hẳn về một bên nào đó để chỉ thấy hoàn toàn là chung/tương đồng hay riêng/khác biệt là rơi vào cực đoan và lỡ mất việc nhận diện mặt còn lại của câu chuyện.
Trong “Thư gửi độc giả và vài lời cảm ơn” in ở đầu sách Trịnh Công Sơn – Bob Dylan: Như Trăng và Nguyệt? (2012), Schafer bộc bạch:
“Nếu một người Việt, kể cả những người giỏi tiếng Anh hơn tôi giỏi tiếng Việt, tuyên bố rằng anh ta sẽ viết một cuốn sách về Bob Dylan bằng tiếng Anh, tôi sẽ tỏ ra rất hoài nghi. Làm sao một người không thấm nhuần văn hóa Mỹ từ khi lọt lòng có thể hiểu được thiên tài của Bob Dylan? Phản ứng tự nhiên của các bạn về tôi chắc cũng tương tự như vậy: Làm sao một người Mỹ có thể thấu hiểu được Trịnh Công Sơn?”
Dẫu thế, ông khiêm tốn nhưng cũng không kém phần tự tin khẳng định:
“Có thể nói tôi đã học được rất nhiều từ nhạc Trịnh. Tôi hy vọng những gì tôi viết về cuộc đời và tài năng của Trịnh Công Sơn là đúng, hay ít nhất, đáng được độc giả để ý.”
Cả ba nghiên cứu so sánh về Trịnh Công Sơn và Bob Dylan của Schafer đã không chỉ minh chứng cho lời ông viết, mà còn khiến ta phải suy nghĩ về hiểu biết của mình đối với Trịnh Công Sơn và bối cảnh của đất nước trải hơn 60 năm qua cuộc đời thăng trầm của người nghệ sĩ tài hoa này nói riêng, và xa hơn nữa, với đời sống chính trị, văn hóa, xã hội và tôn giáo ngoài Việt Nam, trên bình diện toàn cầu nói chung.
* TRI NHẬN TƯƠNG ĐỒNG VÀ DỊ BIỆT: NHỮNG CÁCH TIẾP CẬN
Trịnh Công Sơn và Bob Dylan thường được biết đến qua các ca khúc phản chiến và tình ca của họ. Thế nên, có một cách nói (cũng là cách hiểu) đang ngày càng phổ biến về quan hệ giữa hai nghệ sĩ thiên tài này: Trịnh Công Sơn thường được gọi là “Bob Dylan của Việt Nam”.
Phần “Dẫn nhập” của Schafer là lời phê bình đối với việc so sánh mà ông cho là phiến diện, không phản ánh đúng bản chất cũng như sự khác biệt độc đáo giữa Trịnh và Dylan. Với Schafer, việc dán nhãn Trịnh là “Bob Dylan của Việt Nam” dễ dàng mắc vào xu hướng phương Tây thượng đẳng của Đông phương luận (Orientalism), khiến người phương Tây hiểu sai về tầm quan trọng và vị trí đặc thù của Trịnh trong lịch sử âm nhạc Việt Nam.
Thế nên, thay vì dừng lại ở những so sánh bề mặt hời hợt, Schafer đề xuất cách tiếp cận mới với tinh thần tôn trọng và tinh tế hơn để có một cái nhìn toàn diện, công bằng và đúng đắn hơn về vai trò của Trịnh Công Sơn như một nghệ sĩ vừa mang tính toàn cầu, lại vừa gắn bó mật thiết với văn hóa Việt Nam.
Ở phần “Dẫn nhập”, Schafer cũng nói rõ phương pháp nghiên cứu trong chuyên khảo của mình. Đó là: đặt trọng tâm vào việc phân tích ca từ, đưa chúng trở về trong bối cảnh lịch sử-văn hóa mà chúng được viết ra. Ông nhấn mạnh rằng các ca khúc của Trịnh và Dylan đều chứa đựng tính chất “mở” trong ngữ nghĩa, cho phép người nghe diễn giải theo nhiều cách khác nhau. Theo ông, đấy có thể là nguyên do khiến các tác phẩm của họ tiếp tục lan tỏa ảnh hưởng và được nhiều thế hệ khác nhau hào hứng tiếp nhận.
Xuất phát với ca từ, Schafer chú ý nhận diện và khai thác các yếu tố liên văn bản – làm rõ quan hệ giữa ca từ của hệ văn bản đang khảo sát với mạng lưới ngôn từ-khái niệm đa dạng của những hệ văn bản khác. Không chỉ dựa trên các nguồn tư liệu sơ cấp, Schafer còn tham khảo các nguồn tư liệu thứ cấp, bao gồm cả các bài phỏng vấn hay những công trình viết về Trịnh Công Sơn để hiểu rõ hơn cách người Việt nhìn nhận Trịnh.
- Về mặt cấu trúc, chuyên khảo của Schafer phân thành ba phần chính:
-
Chiến tranh và Tình yêu
-
Những Truyền thống Văn chương và Âm nhạc
-
Hai Truyền thống Tôn giáo khác nhau
* NGẪM ĐẾN TA
Đọc Schafer, ta không khỏi có chút ghen tị, bởi lẽ ông không chịu hạn chế bởi những điều kiện chật hẹp về tư liệu, lý thuyết, góc nhìn và kiến văn. Cho đến nay, ở Việt Nam chưa có một nghiên cứu nào về Trịnh Công Sơn sâu và rộng như của Schafer.
Chuyên khảo của ông truyền cho chúng ta thật nhiều cảm hứng để hiểu rằng không thể chỉ khép cửa mà tùy tiện trầm trồ, tự khen. Bên cạnh Dylan, Trịnh lại càng đẹp hơn, đáng yêu hơn bởi sự dung dị, bao dung, khoan thứ có gốc từ nền tảng tôn giáo vô ngã-vị tha của một đất nước phải trải qua bao nghìn năm chinh chiến, mất mát, đau thương, nên lúc nào cũng thiết tha với hòa bình.
Đọc Schafer, ta không khỏi “choáng” vì ông bàn về quá nhiều chuyện mà ta, vì duyên do nào đấy, vẫn chưa chạm đến được. Tuy vậy, thế không có nghĩa là Schafer đã thay ta nói được hết cả về Trịnh, về văn chương, hay tôn giáo Việt. Ta trân trọng chuyên khảo của Schafer như một công trình khơi gợi, và hiểu rằng những mạng liên văn bản vẫn đang rộng mở, mời gọi ta nỗ lực hơn nhằm khám phá và hiểu thêm về Trịnh trong tương quan với những nghệ sĩ thế giới khác.
Nghiên cứu một nhạc sĩ không còn là đặc quyền của lịch sử âm nhạc, bởi lẽ hiểu một nhạc sĩ là hiểu cả một thời đại người ấy sống và sáng tác, trong đó mỗi ca khúc là một tác phẩm văn chương, và mỗi buổi diễn là mỗi lần tác phẩm được tái sinh một cách độc đáo, không bao giờ có sự trùng lặp hoàn toàn.
- TS. Nguyễn Nam - Đại học Fulbright Việt Nam -
