Tại sao giữa thế kỷ 21 chúng ta - những con người hiện đại, vẫn bị thôi thúc phải đọc Jung?

Bạn đã bao giờ cầm một cuốn sách của Carl Gustav Jung lên, đọc được chục trang, rồi cảm thấy não mình như bị "đóng băng" vì một mớ bòng bong những khái niệm mông lung, thần thoại, và giả kim thuật chưa?

Thành thật mà nói, bạn không đơn độc. Ngay cả Jean Kirsch, một bác sĩ tâm thần và nhà phân tích Jungian dày dạn kinh nghiệm, cũng từng thừa nhận bà thường xuyên cảm thấy như mình đang phải "chạy đuổi theo Jung trong tâm trí", cố gặng hỏi ông để hiểu những quan sát ngắn gọn của ông về bản chất con người. Cách viết của Jung thường xuyên phá vỡ sự mạch lạc của logic tuyến tính.

Giới hàn lâm ngày nay thường gạt Jung ra ngoài lề. Họ cho rằng ông bảo thủ, có những góc nhìn mang tính định kiến giới, và phong cách viết thì giống một nhà tiên tri "mơ mộng" hơn là một nhà khoa học. Một số người thậm chí còn cho rằng phong cách viết của Jung là hiện thân của sự "không thể đọc nổi".

Vậy câu hỏi đặt ra là: Tại sao giữa thế kỷ 21 – kỷ nguyên của AI, của dữ liệu lớn (Big Data) và tâm lý học hành vi – chúng ta, những con người hiện đại, vẫn bị thôi thúc phải đọc Jung?

Dưới đây là những góc nhìn đa chiều (cả ca ngợi lẫn phản biện) để giải mã sức hút vượt thời gian của vị bác sĩ tâm thần người Thụy Sĩ này.

Chúng ta đang sống trong một thế giới tôn thờ lý trí (Enlightenment), nơi mọi thứ phải đo lường được và chứng minh được. Nhưng chính sự tôn thờ này đang làm chúng ta cạn kiệt.

Học giả Susan Rowland nhận định rằng, mục tiêu lớn nhất trong các văn bản của Jung là phá vỡ tư duy lý trí một chiều, nhằm khôi phục lại sự cân bằng giữa cái hợp lý và cái phi lý, giữa ý thức và vô thức trong tâm lý con người hiện đại.

Trong cuốn tự truyện Memories, Dreams, Reflections (MDR), Jung thú nhận rằng ngay từ nhỏ, ông đã luôn sống với "hai nhân cách":

• Nhân cách số 1: Một cậu bé bình thường, đi học, sống trong thế giới của khoa học, logic, sự nghiệp và những giới hạn.

• Nhân cách số 2: Sâu thẳm, phi lý trí, kết nối với tự nhiên, bóng tối, những giấc mơ và sự vĩnh cửu.

Xã hội hiện đại ép chúng ta chỉ được sống với "Nhân cách số 1". Chúng ta cắm mặt vào KPI, deadline và những mục tiêu hữu hạn. Nhưng Jung nhắc nhở chúng ta rằng, sự căng thẳng và mâu thuẫn giữa hai nhân cách này không bao giờ biến mất; nó kéo dài suốt đời và luôn đe dọa sự thống nhất của cái tôi. Đọc Jung là cách chúng ta cho phép "Nhân cách số 2" được lên tiếng, giúp ta chạm vào cõi sâu thẳm vô hạn của chính mình.

Rất nhiều người trẻ ngày nay rơi vào một cuộc khủng hoảng: Họ không thể tin vào những giáo điều tôn giáo cứng nhắc (nghĩa đen), nhưng họ cũng cảm thấy trống rỗng trước một chủ nghĩa vô thần lạnh lẽo.

Nhà nghiên cứu David Tacey chia sẻ rằng Jung đã mang đến một "con đường thứ ba". Jung không yêu cầu bạn phải tin một cách mù quáng vào những phép màu vật lý (ví dụ: sự phục sinh hay thụ thai trên thực tế vật lý), vì ông cho rằng việc gán ghép tôn giáo vào các sự kiện vật lý là một sự hiểu lầm về bản chất của tinh thần.

Thay vào đó, Jung dạy chúng ta cách đọc tôn giáo và thần thoại như những Sự thật Tâm lý (Psychic Facts). Những biểu tượng tôn giáo là ngôn ngữ tốt nhất mà con người có được để diễn tả những điều không thể nói thành lời từ cõi vô thức. Khi bạn đọc Jung, bạn lấy lại được sự thiêng liêng của cuộc sống mà không cần phải vứt bỏ tư duy phản biện của mình.

Bên cạnh sự vĩ đại, hệ thống lý thuyết của Jung cũng tạo ra những cạm bẫy mà chúng ta cần phải tỉnh táo khi đọc. Góc nhìn phản biện từ nhà phân tích Betsy Cohen là một điểm sáng cực kỳ đắt giá.

Cohen chỉ ra rằng, rất nhiều người đọc Jung (thậm chí cả các nhà trị liệu) đang lạm dụng khái niệm "Phức cảm" (Complex) để dán nhãn người khác. Chúng ta dễ dàng phán xét: "Anh ta đang bị phức cảm người cha", "Cô ấy bị phức cảm quyền lực".

Theo Cohen, khi chúng ta nói bệnh nhân "đang nằm trong một phức cảm", chúng ta đang tước đi sự bí ẩn và phức tạp của một con người sống động. Dựa trên triết học của Emmanuel Levinas, Cohen cảnh báo rằng việc dán nhãn này là hành vi "tổng thể hóa" (totalizing) – biến người đối diện thành một sự vật có thể phân loại, thay vì tôn trọng sự khác biệt và sự vô hạn (infinity) trong tâm hồn họ.

Jung từng nói rằng "phức cảm" không hẳn là bệnh lý, mà nó là những điểm nút cấu trúc nền tảng của tâm lý, tạo ra năng lượng cho con người. Đọc Jung ngày nay đòi hỏi chúng ta phải vượt qua những ngôn từ khô khan, tránh việc nhốt bản thân và người khác vào những chiếc hộp khái niệm, để thực sự hiện diện và lắng nghe những "vết thương thực tại".

Hơn nữa, người đọc cũng cần có sự gạn lọc lịch sử. Nhà phê bình văn học Northrop Frye từng chỉ ra một "điểm mù" của Jung: Những dòng chú thích mang hơi hướng bài Do Thái hay những sai lầm chính trị ngây thơ trong các bài viết thời kỳ đầu của ông là thứ mà người đọc hiện đại buộc phải đối mặt và vượt qua (step over) để tiếp cận được cốt lõi giá trị thực sự.

Trong bài luận về câu chuyện của Moses và Khidr (Kinh Koran), Murray Stein đã dùng lăng kính của Jung để diễn giải về Quá trình Cá nhân hóa (Individuation).

Câu chuyện kể rằng Moses mang theo một con cá trên hành trình, nhưng người hầu của ông đã làm mất con cá (tượng trưng cho việc mất đi linh hồn, mất đi sự kết nối với vô thức). Khi quay lại tìm, họ gặp Khidr – vị thiên sứ thông thái (tượng trưng cho Self - Cái Ngã siêu việt).

Jung coi cái hang tối tăm mà con người phải đi vào chính là nơi ấp ủ sự tái sinh. Để lớn lên, cái Tôi (Ego) bé nhỏ buộc phải trải qua sự tuyệt vọng, mất mát (như việc mất con cá), rơi vào trạng thái "đêm đen của linh hồn" (nigredo trong giả kim thuật), để rồi từ chính nơi tăm tối đó, sự sáng suốt vĩnh cửu mới được sinh ra. Đọc Jung cho chúng ta một tấm bản đồ để điều hướng những giai đoạn tăm tối, trầm cảm và khủng hoảng nhất trong cuộc đời.

Có một lý do khiến các nhà văn và nhà làm phim cuồng Jung: Ông coi trí tưởng tượng không phải là "sự hư cấu bỏ đi", mà là một thực thể có sức mạnh kiến tạo thực tại.

Học giả Susan Rowland so sánh phương pháp "Trí tưởng tượng Tích cực" (Active Imagination) của Jung với kỹ năng "Đọc sâu" (Close Reading) trong văn học. Jung hướng dẫn chúng ta không được kiểm soát những hình ảnh trồi lên từ vô thức, mà phải đối thoại với chúng, coi chúng là những thực thể sống động độc lập. Đó là một hình thức "phép thuật" hiện đại (magic) – nơi con người dung hợp cả lý trí (intellect) lẫn linh hồn (soul) để tự chữa lành và thay đổi cách chúng ta kết nối với vũ trụ.

Sự hiện diện của Jung không chỉ có ý nghĩa với người phương Tây. Tác giả Shiuya Sara Liuh đã chỉ ra một sự thật đau lòng về tiến trình hiện đại hóa của Trung Quốc (và có thể liên hệ với nhiều nước châu Á khác). Trong nỗ lực Tây hóa, nhiều thế hệ đã phá bỏ văn hóa truyền thống, đập vỡ các tượng thần vì cho đó là mê tín.

Sự hiện đại hóa mang theo những tổn thương tập thể sâu sắc. Tuy nhiên, thông qua việc Jung đọc cuốn Thái Ất Kim Hoa Tông Chỉ (The Secret of the Golden Flower) bằng lăng kính tâm lý học, ông đã giúp người phương Đông tìm thấy một con đường mới để quay trở lại với truyền thống của chính mình. Những khái niệm cổ xưa như Hồn (Hun) và Phách (P'o) không còn là sự thần bí giáo điều, mà được hiểu như sự kết hợp giữa tinh thần (spirit-soul) và rung cảm mãnh liệt của thể xác (body-soul). Đọc Jung giúp chúng ta đối diện với cội nguồn văn hóa của mình không phải bằng sự mù quáng, mà bằng sự hiểu biết thấu đáo về tâm lý.

E.F. Edinger, một học giả Jungian, từng khuyên rằng: "Bạn phải đọc Jung theo cách bạn ăn một chiếc bánh trái cây – hãy nhai thật chậm. Nó cực kỳ đậm đặc và ngon lành, bởi vì đó chính là sự phong phú của tâm hồn".

Jung không viết những cuốn sách "self-help" dạy bạn 3 bước để thành công. Các khái niệm của ông đầy tính nhập nhằng, và thậm chí chính ông cũng khẳng định: "Mọi ngôn ngữ tôi nói đều phải có tính hai mặt, phải mang tính đa nghĩa, để có thể công bằng với bản chất kép của tâm lý con người".

Chúng ta vẫn tiếp tục đọc Jung ngày nay bởi vì ông không cho chúng ta những câu trả lời có sẵn. Trái lại, văn bản của ông như một tấm gương phản chiếu, buộc chúng ta phải tự mang "bóng tối", "mặc cảm", và những "khao khát tâm linh" của chính mình ra đối diện. Bạn không đọc Jung để thu thập thông tin. Bạn đọc Jung để trải qua một quá trình chuyển hóa nội tâm. Nếu bạn thấy bài viết này hữu ích, hãy lưu lại và chia sẻ cùng những người bạn đang trong hành trình khám phá thế giới nội tâm nhé! 

Trong số những khía cạnh được nhắc đến ở trên (ví dụ như đối diện với "Nhân cách số 2", hành trình đi vào "đêm đen linh hồn", hay góc nhìn phi nghĩa đen về tôn giáo), điều nào phản chiếu rõ nhất những mâu thuẫn nội tâm mà bạn đang trải qua trong giai đoạn hiện tại của cuộc đời, hãy chia sẻ với page nếu bạn cảm thấy thoải mái nhé!

-Tâm lý học là gì?-