Trói thế giới bằng giấy

Bạn đã bao giờ cầm tờ tiền trên tay và tự hỏi điều gì khiến mảnh giấy in màu này có giá trị? Rất nhiều người trong chúng ta từng được nghe kể rằng tiền giấy sở hữu sức mua đơn thuần là do niềm tin của con người. Hay chính xác hơn là ta tin vào nhà nước, tin vào câu chuyện của ngân hàng trung ương kể cho ta về tờ tiền đó. Để hiểu được phép thuật đã biến ra tiền từ không khí này và cũng như vì sao đồng bạc xanh vẫn xưng vương xưng bá bất chấp các cuộc khủng hoảng, chúng ta cần quay ngược thời gian về một trong những sự kiện kinh điển nhất của lịch sử tài chính hiện đại.

Câu chuyện bắt đầu vào thời kỳ hoàng kim của hệ thống Bretton Woods sau Thế chiến thứ hai. Khi đó, châu Âu đang suy sụp sau khi trải qua hai đợt thế chiến, còn nước Mỹ vươn lên thành siêu cường do không phải trực tiếp tham gia vào chiến tranh và lại là công xưởng vũ khí cho toàn thế giới lúc bấy giờ. Nhờ việc xuất khẩu vũ khí cho toàn thế giới, Mỹ nắm giữ phần lớn trữ lượng vàng toàn cầu. Qua đó, tự tin thiết lập một trật tự tài chính mới, yêu cầu các quốc gia khác sử dụng đô la Mỹ làm thước đo chuẩn mực. Mỹ cam kết một lời hứa chắc nịch, bất cứ ai đem 35 Đô la Mỹ đến đều có thể đổi lấy đúng một ounce vàng. Đô la Mỹ chính thức trở thành "tờ biên nhận vàng" của cả thế giới và các quốc gia ngoan ngoãn neo đồng nội tệ của mình vào đồng bạc xanh.

Thế nhưng, các chính phủ luôn có xu hướng lạm chi. Bước vào thập niên 1960 và 1970, việc sa lầy vào cuộc chiến tranh tốn kém tại Việt Nam cùng các chương trình an sinh xã hội đã tạo ra áp lực tài chính khổng lồ lên nước Mỹ. Để có tiền chi trả cho những tham vọng này, cỗ máy in tiền của Mỹ hoạt động hết công suất. Lượng Đô la được in ra vượt xa số vàng mà nước Mỹ đang cất giữ.

Các đồng minh châu Âu, đặc biệt là Pháp, bắt đầu đánh hơi thấy mùi bất ổn. Họ nhận ra nước Mỹ đang vung tay quá trán và hối hả đem những thùng Đô la đến đòi đổi lấy vàng đem về nước. Đứng trước nguy cơ cạn kiệt kho vàng quốc gia và vỡ nợ, Tổng thống Mỹ khi đó là Richard Nixon đã đưa ra một quyết định chấn động. Vào ngày 15 tháng 8 năm 1971, Nixon xuất hiện trên truyền hình và lạnh lùng tuyên bố đóng cửa sổ chuyển đổi Đô la sang vàng. Từ giây phút đó, Hiệp ước Bretton Woods bị xé bỏ. Nước Mỹ chính thức xù nợ vàng với cả thế giới. Đồng Đô la rơi vào trạng thái thả nổi tự do, trở thành một loại tiền pháp định hoàn toàn dựa vào niềm tin chứ không còn chút kim loại quý nào chống lưng.

Lúc bấy giờ, rất nhiều nhà phân tích và những người tin vào tiền tệ cứng đã vội vàng rung lên hồi chuông báo tử cho đồng Đô la. Họ đinh ninh rằng một tờ giấy không có vàng bảo chứng chắc chắn sẽ sớm trở thành rác. Thế nhưng, nước Mỹ đã chứng minh họ không chỉ là bậc thầy quân sự mà còn là những phù thủy tài chính lão luyện. Bằng những toan tính địa chính trị sắc sảo, Mỹ đã tạo ra một chiếc mỏ neo mới cho đồng Đô la, còn vững chắc và bao trùm hơn cả vàng: đó chính là dầu mỏ.

Năm 1973, ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger đã bí mật đạt được một thỏa thuận lịch sử với Saudi Arabia và sau đó là toàn khối OPEC. Thỏa thuận này có nội dung cốt lõi vô cùng đơn giản nhưng mang sức mạnh hủy diệt: Mỹ sẽ cung cấp vũ khí và bảo vệ quân sự cho các quốc gia Ả Rập, đổi lại, toàn bộ các giao dịch mua bán dầu mỏ trên toàn cầu bắt buộc phải được thanh toán bằng Đô la Mỹ. Hệ thống Petrodollar này thực sự là một nước cờ chiến lược xuất chúng, thay đổi vĩnh viễn cục diện tài chính toàn cầu. Dầu mỏ là dòng máu vận hành nền kinh tế toàn cầu. Bất kỳ quốc gia nào, dù ghét Mỹ đến đâu, muốn có dầu để chạy máy móc thì đều phải ngậm ngùi đi cày cuốc để kiếm Đô la Mỹ. Nước Mỹ không cần vàng nữa, họ đã trói buộc cả thế giới vào đồng tiền của mình thông qua nhu cầu năng lượng thiết yếu nhất của nhân loại.

Chính tại điểm giao thời lịch sử này, cuốn sách "Đô la Mỹ và quyền lực thống trị toàn cầu" của nhà báo kỳ cựu Paul Blustein mang đến cho chúng ta những góc nhìn tỉnh táo và cực kỳ sâu sắc. Blustein chỉ ra rằng, việc Nixon từ bỏ bản vị vàng không hề giết chết đồng Đô la, mà ngược lại, nó đã cởi trói cho hệ thống tài chính Mỹ. Nó mở ra một kỷ nguyên mà sức mạnh của đồng Đô la được duy trì bởi một cấu trúc vi mô siêu việt: thị trường trái phiếu Kho bạc Mỹ. Khi các quốc gia xuất khẩu dầu mỏ thu về hàng núi Đô la, họ không thể cất dưới gầm giường. Nơi duy nhất trên thế giới có đủ độ sâu, sự an toàn và tính thanh khoản để hấp thụ lượng tiền khổng lồ đó chính là thị trường nợ của chính phủ Mỹ. Thế giới bán hàng hóa thực cho Mỹ, lấy những tờ Đô la giấy, rồi lại dùng chính số giấy đó mua trái phiếu để cho chính phủ Mỹ vay lại. Một vòng lặp hoàn hảo giúp nước Mỹ có thể thâm hụt thương mại vô tận mà vẫn sống khỏe.

Tác giả Blustein cũng lập luận vô cùng đanh thép để bác bỏ những lời tiên tri về sự suy tàn của đồng Đô la trước sự trỗi dậy của Euro, Nhân dân tệ hay thậm chí là tiền số. Ông chỉ rõ rằng đồng Đô la vẫn xưng vương bởi vì không có một đối thủ nào hội tụ đủ các yếu tố cấu trúc như Mỹ. Quyền lực vô song này cho phép Washington vũ khí hóa hệ thống tài chính, áp đặt các lệnh trừng phạt tàn khốc lên các đối thủ mà không cần tốn một viên đạn. Tuy nhiên, cuốn sách cũng gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh nghiêm khắc. Giống như mọi đế chế trong lịch sử, mối đe dọa lớn nhất đối với Đô la Mỹ không đến từ bên ngoài mà đến từ chính sự thối nát bên trong. Việc in tiền vô tội vạ, khối nợ công khổng lồ phình to, những cuộc khủng hoảng trần nợ mang tính bè phái và việc lạm dụng vũ khí trừng phạt đang dần bào mòn niềm tin của thế giới. Blustein nhắc nhở nước Mỹ rằng, đặc quyền càng vĩ đại thì trách nhiệm càng lớn lao.

Tóm lại, quyết định từ bỏ bản vị vàng năm 1971 không phải là sự kết thúc, mà là bước tiến hóa ngoạn mục nhất của đồng Đô la. Nó biến Đô la từ một đồng tiền được bảo chứng bằng hiện vật trở thành một cấu trúc quyền lực xã hội, được bảo kê bởi quân đội hùng mạnh, nhu cầu năng lượng toàn cầu và một hệ thống tài chính không có đối thủ. Dù bạn có góc nhìn thế nào về nước Mỹ, chừng nào cấu trúc cốt lõi này chưa bị phá vỡ từ bên trong, ngai vàng của King Dollar vẫn sẽ là một pháo đài bất khả xâm phạm. Và nếu bạn muốn giải mã tường tận pháo đài ấy, cuốn sách của Paul Blustein chắc chắn là một hành trang không thể bỏ lỡ.