Tri thức bị giam cầm?

Bên cạnh từ khóa Steve Jobs là ai đang viral rần rần từ sáng hôm qua tới giờ của các em học sinh 2k8 sau khi làm xong bài thi văn THPT 2026 ra, thì đề văn năm nay đã rất bắt trend với tình hình AI đang phát triển như vũ bão ngày nay. Khi đề cập vấn đề về cuộc cách mạng giúp giải phóng tri thức cũng như công nghệ ảnh hưởng mạnh mẽ thế nào đến vận mệnh của các quốc gia.

Vậy rốt cuộc thì trước năm 1440 tri thức được lưu trữ ở đâu? Hãy thử tưởng tượng bạn đang sống ở một thời đại mà giá trị của một cuốn sách có thể đổi ngang lấy một trang trại trù phú. Đó không phải là kịch bản của một bộ phim viễn tưởng mà là thực tế của nhân loại trước năm 1440. Trong suốt hàng ngàn năm, chúng ta đã sống trong một thế giới mà tri thức là một thứ tài sản bị giam cầm.

Dựa trên những góc nhìn lịch sử, trước khi máy in ra đời, tri thức nằm im lìm và mốc meo trong các thư viện, tu viện hay bị khóa chặt sau những cánh cổng sắt lạnh lẽo của các lâu đài. Chúng được chép tay một cách nhọc nhằn trên những tấm da cừu đắt đỏ. Việc sao chép một văn bản đòi hỏi hàng nghìn giờ lao động thủ công của các tu sĩ. Chính sự khan hiếm được tạo ra có chủ đích này đã biến tri thức thành đặc quyền tối thượng của tầng lớp tinh hoa. Khi quần chúng nhân dân không có cơ hội tiếp cận với các văn bản gốc, họ tự nhiên cũng bị tước đi một đặc quyền quan trọng nhất của con người là quyền được hoài nghi và đặt câu hỏi. Ở đây, ta cần hiểu một luận điểm cốt lõi của Harari đó là thông tin không phải là nguyên liệu thô của sự thật, mà là chất keo gắn kết các mạng lưới. Thực tế, thông tin vốn không cố gắng phản ánh hiện thực; vai trò của nó là đưa mọi thứ vào đội hình (in-formation).

Các tổ chức quan liêu cũ đã sử dụng tri thức như một công cụ để chia thế giới thành những ngăn kéo hành chính chật hẹp. Giới quan liêu không cần biết sự thật khách quan về từng cá nhân; họ chỉ cần gán ghép con người vào các danh mục thuế khóa hay giáo luật để duy trì sự kiểm soát. Sự giam cầm tri thức trong các tu viện chính là cách để bảo vệ những lời nói dối cao thượng, giúp hàng triệu người xa lạ hợp tác với nhau dựa trên những huyễn tưởng tập thể thay vì sự thật trần trụi.

Nhưng rồi Johannes Gutenberg xuất hiện và làm rung chuyển thế giới. Máy in của ông không chỉ là một cỗ máy cơ khí thông thường mà là một công cụ giải phóng. Nó biến tri thức từ một khối tài sản đóng băng thành "nhiên liệu" đốt cháy động cơ của sự tiến bộ. Lần đầu tiên trong lịch sử, tư tưởng của một người có thể tách rời khỏi thể xác họ để nhân bản ra hàng ngàn bản sao với chi phí rẻ mạt. Sách tràn xuống đường phố. Những tư tưởng vĩ đại bắt đầu thẩm thấu vào đại chúng. Lịch sử đã ghi nhận rõ ràng rằng: "Nếu không có những bản in First Folio được xuất bản năm 1623, những vở kịch kinh điển như Macbeth hay Hamlet có lẽ đã tan biến vào hư không ngay sau khi tấm màn nhung của nhà hát Globe khép lại.”

Như trong cuốn Sapiens của nhà sử học Yuval Noah Harari cũng đã đề cập đến việc máy in thực chất là một cú nâng cấp mang tính tiến hóa. Harari lập luận rằng loài người thống trị Trái Đất không phải vì chúng ta khỏe nhất, mà vì chúng ta có khả năng hợp tác linh hoạt với số lượng lớn dựa trên những câu chuyện tưởng tượng chung. Để một đế chế hay một tôn giáo tồn tại, thông tin phải được lưu trữ và truyền đạt. Trước Gutenberg, mạng lưới thông tin của Sapiens rất chậm chạp và dễ đứt gãy. Máy in đã sốc lại toàn bộ hệ thống đó, giúp con người đồng bộ hóa bộ não của mình trên quy mô toàn cầu, mở đường cho Thời kỳ Phục Hưng và Cách mạng Công nghiệp.

Tuy nhiên, câu chuyện về tri thức không chỉ toàn màu hồng. Việc giải phóng thông tin mang lại cho chúng ta quyền lực vô song nhưng quyền lực chưa chắc đã đi kèm với sự khôn ngoan. Đây chính là luận điểm cốt lõi mà Harari tiếp tục đào sâu trong tác phẩm Nexus. Tác giả chỉ ra rằng thông tin bản chất của nó không đồng nghĩa với chân lý. Thông tin đơn giản là thứ kết nối vạn vật lại với nhau để tạo thành các mạng lưới. Khi tri thức được giải phóng khỏi các lâu đài, các quốc gia phương Tây đã dùng nó làm nhiên liệu để vươn lên làm bá chủ.

Trong khi đó, Đế quốc Ottoman vì lo sợ những tư tưởng lệch lạc đã cấm in ấn, để rồi tự gạch tên mình khỏi chuyến tàu Khai sáng.

Thế nhưng ở thời đại của chúng ta hiện nay, sự dư thừa thông tin lại sinh ra một loại giam cầm kiểu mới. Trong Nexus, Harari cảnh báo rằng chúng ta đang tích lũy một quyền lực khổng lồ thông qua các mạng lưới thông tin từ thời Đồ đá cho đến kỷ nguyên Trí tuệ nhân tạo, nhưng lại đang tự đẩy mình vào một cuộc khủng hoảng hiện sinh. Chúng ta có mọi dữ liệu trong tay nhưng lại chật vật trong việc phân biệt thực giả và ngày càng phân cực. Bước vào kỷ nguyên của Nexus, tri thức đang bị giam cầm một lần nữa đằng sau Bức màn Silic.

Đây là một hình thái giam cầm mới, nơi thông tin không còn phục vụ sự thật mà chỉ phục vụ việc vận hành mạng lưới. Một góc nhìn ngây ngô về thông tin thường lầm tưởng rằng càng nhiều dữ liệu thì con người càng thông thái. Thực tế, AI sử dụng thông tin để kết nối và điều phối các hệ thống vô cơ theo những thuật toán mà ngay cả người tạo ra chúng cũng không thể thấu hiểu. AI không phải là một công cụ câm lặng như chiếc máy in; nó là một thực thể có khả năng tự đưa ra quyết định và sáng tạo ra những huyền thoại mới. Rủi ro lớn nhất không phải là các robot sát nhân, mà là việc chúng ta bị bao vây bởi một mạng lưới những thuật toán vô cơ có khả năng thao túng tâm trí con người mà không cần dựa trên bất kỳ sự thật khách quan nào.

Nhìn lại hành trình từ những bản thảo da cừu bị xích trong tu viện cho đến những luồng dữ liệu vô hình chảy trong điện thoại của bạn, ta thấy một sự thật thú vị. Tri thức cần phải được giải phóng để nhân loại tiến lên. Nhưng khi tri thức đã vượt ngục thành công và tràn ngập khắp nơi, thách thức của con người không còn là làm sao để có được thông tin, mà là làm sao để sử dụng nguồn “nhiên liệu” ấy một cách thông minh nhất.