Khi triết gia debate với khoa học gia

Theo Einstein, tốc độ ánh sáng là giới hạn vận tốc tuyệt đối của vũ trụ. Vì ánh sáng mất một khoảng thời gian nhất định để truyền đi, nên những gì chúng ta nhìn thấy luôn là hình ảnh của quá khứ. Nếu bạn muốn biết hai sự kiện ở cách xa nhau hàng vạn kilomet có xảy ra cùng lúc hay không, bạn không thể dựa vào cảm giác. Bạn bắt buộc phải thiết lập một hệ thống quy ước. Các nhà vật lý phải dùng ánh sáng làm tín hiệu đồng bộ hóa các máy đo đạc, sau đó dùng toán học để tính toán bù trừ thời gian tín hiệu di chuyển. Đây chính là sự đồng thời vật lý. Nó hoàn toàn là một khái niệm được xây dựng dựa trên các phép đo lường và máy móc. Hệ quả sốc nhất của góc nhìn này là không có gì gọi là thời gian tuyệt đối. Nếu bạn đứng yên trên mặt đất và bạn của bạn ngồi trên một con tàu không gian bay với tốc độ cực lớn, phương trình của Einstein chứng minh rằng khái niệm cùng lúc của hai người sẽ hoàn toàn lệch pha nhau. Thời gian bị uốn cong tùy thuộc vào việc bạn di chuyển nhanh đến mức nào hay bạn đang ở gần vật có khối lượng lớn ra sao. Vào thời điểm cả thế giới đang cúi đầu thán phục trước những phương trình toán học “ma thuật” của Einstein, triết gia Henri Bergson đã mạnh mẽ bước ra phản biện. Bergson không bác bỏ sự vĩ đại trong các phép toán của vật lý học, nhưng ông khẳng định rằng Einstein đã nhầm lẫn giữa công cụ đo lường và bản chất thực sự của thực tại.

Theo Bergson, con người sở hữu một khả năng nhận thức sâu sắc hơn mọi loại máy móc, đó là sự đồng thời trực giác hay bẩm sinh. Hãy tưởng tượng bạn đang nhắm mắt và lắng nghe một bản nhạc giao hưởng. Bạn không cần bất kỳ chiếc đồng hồ siêu việt nào để nhận ra tiếng đàn piano và tiếng vĩ cầm đang cất lên cùng nhau. Bạn cũng không chia nhỏ bản nhạc thành vô số những khoảnh khắc tĩnh lặng. Bạn cảm nhận nó như một dòng chảy liên tục, một sự hòa quyện sống động không thể tách rời. Bergson gọi dòng chảy trải nghiệm này là “Thời độ”. Trong thế giới của “Thời độ”, sự đồng thời không phải là kết quả của việc chiếu các tia sáng để đồng bộ hóa máy móc. Nó là một sự giao thoa trực tiếp của ý thức chúng ta với nhịp đập của vũ trụ. Trước khi con người biết chế tạo đồng hồ hay phát minh ra các hệ quy chiếu phức tạp, chúng ta đã có sẵn một cảm thức tự nhiên về dòng chảy chung của thời gian. Điểm mấu chốt và cũng là phần hấp dẫn nhất trong sự phản biện của Bergson nằm ở cách ông giải thích hiện tượng đứt gãy tính đồng thời của Einstein. Vật lý học khẳng định rằng khi bạn thay đổi góc nhìn từ hệ quy chiếu này sang hệ quy chiếu khác, tính đồng thời sụp đổ và thời gian vỡ vụn thành nhiều mảnh khác nhau. Bergson mỉm cười và gọi đây chỉ là một hiệu ứng phối cảnh mang tính toán học, một phép vặn xoắn tâm trí.

Để dễ hình dung, hãy nghĩ về hiện tượng quang học thông thường. Khi bạn đứng dưới chân một ngọn núi, nó trông thật khổng lồ. Nhưng khi bạn ngồi trên máy bay nhìn xuống, ngọn núi đó chỉ nhỏ bằng một hòn non bộ. Các định luật hình học hoàn toàn có thể tính toán chính xác sự thu nhỏ này trên mặt giấy. Nhưng liệu ngọn núi có thực sự co rút lại về mặt vật lý hay không? Chắc chắn là không. Sự biến dạng đó chỉ là ảo giác sinh ra từ sự thay đổi vị trí góc nhìn. Bergson lập luận rằng sự giãn nở thời gian và sự biến mất của tính đồng thời trong thuyết tương đối cũng hoạt động y hệt như vậy. Khi các nhà vật lý sử dụng công thức toán học để dịch chuyển góc nhìn từ người đứng yên sang người đang bay tốc độ cao, họ tạo ra những ảo ảnh toán học trên mặt giấy. Khái niệm thời gian trong các phương trình đó là thứ thời gian hư cấu bị đóng băng thành các trục tọa độ. Dòng chảy thời gian thực tế, thứ thời gian mà vũ trụ đang sống và đang trải qua, không hề sụp đổ hay chia năm xẻ bảy chỉ vì chúng ta dùng một công thức khác để quan sát nó. Sự khác biệt giữa Einstein và Bergson đại diện cho một rạn nứt lớn lao hơn giữa ngành khoa học định lượng và triết học về sự sống trong thời đại đó. Khoa học thời bấy giờ mang tham vọng không gian hóa mọi thứ. Họ muốn cắt thời gian thành những lát mỏng tĩnh lặng để dễ dàng cân đong đo đếm, biến vũ trụ thành một cỗ máy hình học lạnh lẽo vô hồn. Ngược lại, Bergson quyết tâm bảo vệ tính toàn vẹn của sự sống. Việc ép buộc thời gian sống động vào các biểu đồ không gian đối với ông giống như việc ép một con bướm rực rỡ vào một trang sách tiêu bản. Vòng cốt và hình dáng có thể vẫn còn đó trên trang giấy, nhưng sự sống, nhịp đập và sức sáng tạo không ngừng nghỉ của nó đã hoàn toàn bay biến.

Disclaimer là bài viết này không phải để phân định xem ai đúng ai sai, mà để nhắc nhở chúng ta rằng vũ trụ này quá phong phú để chỉ được nhìn qua một lăng kính duy nhất. Các phương trình của vật lý học giúp con người chế tạo vệ tinh và định vị toàn cầu, nhưng triết học giúp chúng ta giữ lại linh hồn và sự kết nối trực tiếp với nhịp điệu của vạn vật.

-Nguyễn Đức Thịnh-