Từ “đám đông trong khoảnh khắc” đến “dân tộc trong trường kỳ”

Khoảng năm 2000, khi dịch cuốn Những anh hùng Hy Lạp cổ đại của Plutarch, tôi tình cờ gặp cái tên Gustave Le Bon – một học giả Pháp nổi tiếng vì những khảo cứu về tâm lý đám đông, tâm lý dân tộc, tâm lý học của cuộc cách mạng. Từ cuộc gặp gỡ tình cờ ấy, tôi lần theo các tác phẩm của ông, rồi năm 2002, chúng tôi dịch cuốn "Tâm lý học đám đông" ra tiếng Việt, dù mãi về sau mới có bản in chính thức. Nhưng nếu "Tâm lý học đám đông" giúp tôi hiểu cơ chế cảm xúc và ám thị khi con người hòa vào số đông, thì cuốn sách đáng để đọc chậm và nghĩ sâu hơn nhất là với người Việt hôm nay lại là "Tâm lý học các dân tộc".

Le Bon nổi tiếng vì cách ông mô tả đám đông: khi cá nhân nhập vào số đông, lý trí sẽ nhường chỗ cho cảm xúc, lây lan, khẩu hiệu, và sức hút của những ý tưởng đơn giản. Nhưng ở "Tâm lý học các dân tộc", ông bước thêm một tầng: không chỉ hỏi vì sao đám đông bùng lên, mà hỏi vì sao một cộng đồng lại có những phản xạ tập thể riêng, và vì sao lịch sử của mỗi dân tộc thường vận hành theo một nhịp khác nhau. Cốt lõi của cuốn sách nằm ở khái niệm “tầng sâu” của xã hội: những niềm tin, tập quán, ký ức lịch sử, chuẩn mực danh dự, thói quen ứng xử… kết lại thành một “tâm lý dân tộc” bền bỉ. Chính tầng sâu ấy mới quyết định một cải cách sẽ bén rễ hay chỉ dừng ở bề mặt; một thể chế được du nhập sẽ vận hành thực chất hay chỉ chạy bằng hình thức; một khẩu hiệu được hô lớn sẽ tạo ra kỷ luật hay chỉ tạo ra tiếng vang. Nói cách khác, Le Bon gợi ý rằng xã hội không vận hành chủ yếu bằng các lập luận đúng-sai theo logic, mà vận hành bằng những gì cộng đồng tin là đúng-sai; và niềm tin ấy, khi đã thành thói quen, thường bền hơn mọi văn bản.

Nếu nhìn quanh đời sống hiện đại, ta thấy “đời sống trào lưu của đám đông” diễn ra mỗi ngày: chỉ một sự kiện, một clip, một câu nói bị cắt ghép cũng đủ tạo thành những đợt sóng cảm xúc cuồn cuộn khi thì tán dương, khi thì kết tội và cuốn phăng mọi tầng nấc suy xét. Mạng xã hội, theo một nghĩa nào đó, đã biến “đám đông” thành một thực thể thường trực: đám đông không cần tụ tập ở quảng trường như thế kỷ trước; họ gặp nhau trong dòng tin, trong comment, trong chia sẻ, trong cơn giận và cơn phấn khích lan nhanh hơn kiểm chứng (mà họ cũng không quan tâm đến kiểm chứng...). Chính trong bối cảnh ấy, "Tâm lý học các dân tộc" trở thành một cuốn sách có giá trị, giúp phân biệt cái gì là làn sóng nhất thời và cái gì là tầng sâu dài hạn. Nếu "Tâm lý học đám đông" giải thích vì sao một làn phẫn nộ có thể bùng lên trong vài giờ, thì "Tâm lý học các dân tộc" đặt ra hỏi: sau khi sóng rút, điều gì còn lại? Những phản xạ tập thể nào sẽ tiếp tục lặp lại? Thói quen xã hội nào khiến ta dễ bị dẫn dắt, dễ cực đoan hóa, dễ chọn cảm xúc thay vì bằng chứng?

Và quan trọng hơn, cuốn sách kéo người đọc ra khỏi sự hấp tấp của thời sự để quay về câu hỏi căn cơ: một dân tộc được nâng lên bằng gì? Bằng tài nguyên? Bằng thể chế? Hay bằng kỷ luật tinh thần tập thể tức khả năng tự kiểm soát, tôn trọng tri thức, tôn trọng luật lệ, và hợp tác dài hạn?

Có một hướng đọc rất đáng suy ngẫm từ Le Bon, đặc biệt sát với hiện tại: nền tảng phát triển của một quốc gia thường được chống đỡ bởi một lớp người tinh hoa (hiểu theo nghĩa rộng: người có năng lực, kỷ luật, trách nhiệm, tri thức nghề nghiệp, và phẩm chất làm việc nghiêm túc). Lớp người này không tự nhiên mà có; nó được “chọn lọc” và hình thành từ rất sớm: từ giáo dục, từ môi trường văn hóa, từ chuẩn mực khen-chê, từ cách xã hội tưởng thưởng cho năng lực thật. (Thật tiếc là nhiều thế hệ cứ tinh hoa nhú lên một chút lại bị vặt sạch, hết lứa này đến lứa khác, không sao hình thành được...)

Từ đó, có thể diễn giải một cảnh báo mang tinh thần Le Bon (nhấn mạnh: là diễn giải theo ý tứ, không nhất thiết là câu chữ nguyên văn): một xã hội rất khó đứng vững nếu đánh mất hàng loạt người giỏi nhất của mình; trong khi để kích hoạt hỗn loạn, đôi khi chỉ cần một nhóm rất nhỏ khơi mồi đúng lúc, đúng chỗ, đúng cảm xúc. Hình ảnh “mất 100 người giỏi” so với “chỉ cần 10 người bắt đầu” vì vậy trở thành một phép so sánh giàu sức nặng: kiến tạo cần thời gian, còn phá hủy có thể theo phút. Tinh hoa được gây dựng bằng năm tháng; đám đông có thể bùng lên trong một buổi tối. Tầng sâu của dân tộc được tích lũy qua nhiều thế hệ; nhưng chỉ cần một vài cú kích thích cảm xúc đúng nhịp, số đông có thể tự đẩy mình đến cực đoan: Đó là Cuộc Cách Mạng!

Le Bon là học giả thuộc cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20. Ông viết mạnh, khái quát lớn, đôi khi dùng những khung giải thích của thời đại ông (và vì vậy có đoạn ngày nay dễ gây tranh cãi, thậm chí cần phản biện). Bởi thế, đọc Le Bon không phải để tìm một “chân lý cuối cùng”, mà để lấy từ ông một công cụ quan sát: ông nhìn lịch sử không chỉ như chuỗi sự kiện, mà như dòng chảy của niềm tin tập thể.

Nếu gạn bỏ phần lỗi thời, điều còn lại của ông vẫn rất sắc: một dân tộc không chỉ được định hình bởi luật lệ và kinh tế, mà bởi cách họ tin, sợ, tôn vinh, xấu hổ, tự hào, và cách họ phản ứng trước bất định. Khi đã hiểu “cơ chế niềm tin” ấy, ta mới hiểu vì sao có nơi kỷ luật công cộng là tự nhiên, có nơi lại phải cưỡng bức; có nơi trọng tri thức như lẽ sống, có nơi tri thức bị biến thành trang trí; có nơi tranh luận là để tìm đúng, có nơi tranh luận là để thắng.

"Tâm lý học các dân tộc" không phải cuốn sách để đọc cho “biết thêm”. Nó là cuốn sách để soi xã hội đang sống. Nó cho ta một ngôn ngữ để gọi tên những thứ lâu nay ta chỉ cảm thấy mơ hồ: vì sao cải cách hay vấp vào quán tính? Vì sao một trào lưu có thể cuốn đi rất xa? Vì sao những điều đúng khó thành thói quen, còn những điều sai lại dễ lặp lại?

Và khi đặt cạnh "Tâm lý học đám đông" và "Tâm lý học của cách mạng", ta thấy một mạch hoàn chỉnh: dân tộc là nền dài hạn, đám đông là cơ chế vận hành trong hiện tại, và cách mạng là khoảnh khắc cực đại khi niềm tin đổi trục. Đọc bộ ba này, người ta hiểu rằng lịch sử không chỉ được viết bởi lãnh tụ hay biến cố; lịch sử được “chuẩn bị” từ lâu trong tầng sâu tâm lý tập thể.

3/1/2026

- Nguyễn Cảnh Bình -