"Vạn Lý Trường Thành Cát" - Khi vật chất định hình địa chính trị hiện đại

Trong thế kỷ 21, khi thế giới dường như được vận hành bởi những dòng mã và các giao dịch tài chính vô hình, biển cả vẫn lặng lẽ khẳng định vai trò tối thượng của mình như một đấu trường địa chính trị quyết định. Cuốn sách ”6 vật liệu định hình thế giới” của Ed Conway đã mở ra một góc nhìn khá sâu sắc về thực tại này qua một hình ảnh đầy sức nặng, đó là các hoạt động cải tạo và bồi đắp đảo nhân tạo của Trung Quốc ở Biển Đông được gọi là "Vạn Lý Trường Thành bằng cát". Một tuyên bố không chỉ mô tả quy mô công trình, mà còn lột tả bản chất chiến lược của nó. Hành động này, như Ed Conway lập luận trong cuốn sách của mình là một lời nhắc nhở đanh thép rằng thế giới thanh tao của chúng ta với dịch vụ kỹ thuật số và tài chính thực chất lại hoàn toàn phụ thuộc vào một nền tảng vật chất, và cuộc cạnh tranh cho nền tảng đó đang trở nên khốc liệt hơn bao giờ hết.

“Vì vùng lãnh hải của một quốc gia được xác định dựa trên đường bờ biển nên việc bồi đắp cát trở thành một mặt trận ngoại giao mới trong thế kỷ 21. Đường bờ biển càng lớn, vùng lãnh hải càng rộng, điều này đồng nghĩa với việc một quốc gia có thể khai thác nhiều hơn các nguồn tài nguyên từ đánh bắt, khoan dầu, hay khai thác mỏ ngoài khơi. Đi kèm với đó là những hệ quả về quân sự. Trong giai đoạn 2006–2010, mỗi năm Trung Quốc cải tạo trung bình 700 kilômét vuông đất dọc theo đường bờ biển. Các hoạt động nạo vét và cải tạo đất quy mô lớn tại các đảo ở Biển Đông trong thời gian qua đã khiến một đô đốc Mỹ gọi đây là một “Vạn Lý Trường Thành bằng cát”. Có những đảo thuộc diện tranh chấp của nhiều quốc gia, trước đây chỉ là những rạn san hô nơi chim chóc cư ngụ. Ngày nay, chúng đã được mở rộng và phủ đầy bê tông với các đường băng và căn cứ quân sự.” — Trích trang 73 cuốn 6 vật liệu định hình thế giới

Để hiểu trọn vẹn những động lực địa chính trị hiện nay, việc nhìn về quá khứ để đúc kết những bài học là điều cốt yếu. Cuốn sách ”Hoàng đế của biển cả*”* của tác giả Jack Weatherford đã soi rọi vào một trong những cuộc chuyển dịch quyền lực ngoạn mục nhất lịch sử, với nhân vật trung tâm là Hốt Tất Liệt, cháu trai của Thành Cát Tư Hãn.

Điểm cốt lõi và ấn tượng nhất của câu chuyện là sự nghịch lý mang tính nền tảng. Hốt Tất Liệt, một người xuất thân từ thảo nguyên, đã biến một dân tộc du mục vốn chỉ quen với vó ngựa thành chủ nhân của lực lượng hải quân mạnh nhất thế giới thế kỷ 13. Thành Cát Tư Hãn đã chinh phục đất liền bằng kỵ binh, nhưng chính Hốt Tất Liệt mới là người hiện thực hóa một tầm nhìn chiến lược vĩ đại đó là kiểm soát biển đồng nghĩa với kiểm soát mọi thứ.

Hốt Tất Liệt đã khôn khéo tận dụng triệt để công nghệ đóng tàu tiên tiến và chuyên môn hàng hải của chính những người mà ông tìm cách chinh phục, xây dựng một lực lượng hải quân có thể đánh bại triều đại Nam Tống dày dạn kinh nghiệm trên chính sân nhà của họ. Sự chuyển mình từ chiến thuật kỵ binh sang chiến lược hải quân này là một trong những câu chuyện chuyển đổi quyền lực hấp dẫn nhất.

Sự thống trị trên biển của Hốt Tất Liệt không chỉ dừng lại ở các chiến dịch quân sự. Ông đã định hình lại nền thương mại toàn cầu bằng cách thiết lập "Con Đường Tơ Lụa trên biển", một mạng lưới giao thương rộng lớn và an toàn kéo dài từ bờ biển Thái Bình Dương đến Trung Đông. Việc vận chuyển gia vị, lụa và hàng hóa bằng đường biển đã thay đổi sâu sắc thói quen tiêu dùng ở những thị trường xa xôi như Anh và Pháp.

Nguyên tắc "kiểm soát biển" của Hốt Tất Liệt vẫn là kim chỉ nam cho các cường quốc hiện đại. Ngày nay, cuộc cạnh tranh này biểu hiện qua các tranh chấp lãnh hải, nỗ lực kiểm soát các tuyến đường hậu cần toàn cầu và quyền khai thác tài nguyên thiên nhiên. Biển không chỉ là không gian địa lý, mà còn là mạch sống kinh tế và an ninh của mọi quốc gia. Sự phổ biến của các xung đột liên quan đến biển được minh chứng qua hàng loạt điểm nóng trên toàn cầu:

• Cuộc xung đột Nga-Ukraine gây gián đoạn nghiêm trọng cho hoạt động vận tải ngũ cốc và hàng hóa trên Biển Đen. Nga muốn duy trì hạm đội biển ấm, còn Ukraine cần biển để xuất khẩu ngũ cốc ra thế giới. Mất biển là mất đường thở.

• Các tranh chấp lãnh hải kéo dài giữa Nhật Bản-Hàn Quốc và Nhật Bản-Nga ở khu vực Đông Bắc Á. Dù là đồng minh hay đối tác kinh tế, Nhật Bản vẫn căng thẳng với Hàn Quốc (đảo Dokdo/Takeshima), với Trung Quốc (đảo Senkaku/Điếu Ngư) và với Nga (quần đảo Kuril). Tất cả chỉ vì vài mỏm đá giữa biển? Không, đó là vùng đặc quyền kinh tế, là an ninh hàng hải bao quanh nó.

• Ngay cả một quốc gia không giáp biển như Lào cũng không thể thoát khỏi tư duy hướng biển. Chiến lược logistics của Lào phụ thuộc hoàn toàn vào việc kết nối với các cảng biển của Việt Nam (như Vũng Áng). Không có biển, họ buộc phải "mượn đường" ra biển để tồn tại.

Vai trò của biển không chỉ dừng lại ở việc cung cấp tài nguyên như muối, thủy hải sản, điều tiết khí hậu. Mà nó biển còn đóng một vai trò tối cường đối với việc vận chuyển (logistics) toàn cầu. Như Ed Conway chỉ ra trong ”6 vật liệu định hình thế giới”, thế giới "thanh tao" của dịch vụ, tài chính và công nghệ số hoàn toàn phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng vật chất và năng lượng để tồn tại. Biển cả chính là huyết mạch vận chuyển những vật chất đó. Không có các tuyến đường biển an toàn, chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ sụp đổ, và cùng với nó là toàn bộ nền kinh tế hiện đại. Một sự cố như con tàu bị mắc kẹt ở kênh đào Suez cũng đủ để gây ra sóng gió cho thương mại toàn cầu, cho thấy sự mong manh của hệ thống này.

Hãy quay trở lại với "Vạn Lý Trường Thành bằng cát". Việc bồi đắp các đảo nhân tạo không chỉ nhằm mục đích mở rộng lãnh thổ trên danh nghĩa. Quan trọng hơn, nó tạo ra các điểm tựa chiến lược để kiểm soát các tuyến đường biển quan trọng, giám sát hoạt động hàng hải và triển khai sức mạnh quân sự. Mục tiêu cuối cùng vẫn không thay đổi so với thời Hốt Tất Liệt, dùng sức mạnh vật chất để làm chủ đại dương.

Từ những hạm đội gỗ của thế kỷ 13 đến những đảo nhân tạo bằng cát của thế kỷ 21, câu chuyện về quyền lực toàn cầu vẫn luôn gắn chặt với biển cả. Dù công nghệ và bối cảnh chính trị thay đổi, bản chất của cuộc đua địa chính trị vẫn không đổi, làm chủ đại dương là làm chủ vận mệnh. Cũng như Hốt Tất Liệt đã dùng hạm đội để kiến tạo một đế chế thương mại toàn cầu, các cường quốc ngày nay triển khai những công cụ tinh vi hơn, từ các nhóm tác chiến tàu sân bay đến những hòn đảo nhân tạo, để đạt được cùng một mục tiêu cơ bản đó là bảo vệ các lợi ích chiến lược trên các đại dương của thế giới.

Cuộc đua giành quyền kiểm soát "Thế giới Vật chất" và các tuyến đường biển sẽ tiếp tục định hình các liên minh, xung đột và trật tự thế giới trong nhiều thập kỷ tới. Câu chuyện về cát và biển không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà còn là lời tiên tri cho tương lai của quyền lực. Tương lai của chính trị toàn cầu đang được viết trên những con sóng của đại dương xanh.