Jack Weatherford nói gì về cuộc chiến chống quân Nguyên

Theo đó sau khi chiếm được Vân Nam, Đại hãn Mông Kha đã hướng mắt xa hơn đến vùng biên cương bao quanh lãnh thổ nhà Tống trải dài đến biển – chính là Đại Việt. Một khi có được nơi này, Mông Cổ có thể thiết lập một căn cứ mới tại vịnh Hạ Long, từ đó có thể kiểm soát hoàn toàn vịnh Bắc Bộ và điều quân tới cửa ngõ phía nam Trung Hoa.

Tuy vậy như Jack Weatherford thuật lại trong “Hoàng đế của biển cả”, họ đã phải gặp rất nhiều khó khăn, bởi ở đây có một vị vua có tinh thần độc lập mạnh mẽ cai quản và những thần dân người Việt vô cùng trung thành. Lúc ấy, bị kẹt giữa đồng minh Nam Tống có nhiều điểm chung về văn hóa, giao thương, bang giao và quân Mông Cổ vừa mới đến nơi, không khó để hiểu nhà Trần nghiêng về bên nào. Cuối cùng, vì không thấy lợi lộc gì từ việc liên minh với những kỵ sĩ phương bắc xa lạ từ nơi thảo nguyên xa xôi, nhà Trần đã giam giữ các sứ thần được phái đến.

Nhận thấy điều đó, cuối năm 1257, Ngột Lương Hợp Thai đã tập hợp khoảng 3.000 kỵ binh Mông Cổ tinh nhuệ, trong tổng số khoảng 100.000 chiến binh đang chiến đấu ở Trung Hoa khi đó. Đội quân này được bổ sung một lực lượng lớn gồm khoảng 10.000 lính bộ binh kém tinh nhuệ hơn (sử liệu Việt Nam đưa ra con số 30.000 quân) từ các bộ tộc mới bị chinh phục ở Vân Nam. Viên tướng này đã đưa quân tiến về phía nam theo sông Hồng, dẫn đến vua Trần Thái Tông phản ứng bằng cách lệnh cho thần dân trên đường tiến của quân Mông Cổ phải di dời hoặc phá hủy mùa màng, lương thực và rút về tuyến sau mà không nghênh chiến với quân xâm lăng, thi hành chính sách “vườn không nhà trống”.

Do đó những kỵ binh Mông Cổ đã phi qua một vùng đất của những đàn bướm lượn bay rập rờn, những núi non hiểm trở và thảm thực vật phong phú, nơi một người lỡ bước quá sâu vào rừng rậm cho khuây khỏa có thể mất phương hướng, lạc đường và tiếng kêu của anh ta sẽ bị mất hút trong khu rừng rậm rạp và ẩm ướt, anh ta sẽ không bao giờ tìm được đường quay về với đồng đội. Trên những con đường hẹp, quân Mông Cổ không thể cưỡi ngựa song song, hai bên thông thoáng như những gì họ ưa thích, mà phải đi từng hàng một như những con bò hiền lành, mỗi con ngựa dí mũi vào đuôi của con phía trước, lầm lũi đi trên con đường đã bị hàng ngàn vó ngựa giẫm đạp.

Tuy thảm thực vật tươi tốt, nhưng những biện pháp quyết liệt của vua nhà Trần đã khiến cho quân Mông Cổ hầu như không có lương thảo cho người hay ngựa. Những cánh đồng lúa và ruộng bậc thang không có người cày cấy, các ao hồ đều trống trơn... Những chiến binh Mông Cổ không thấy những con lợn sục trong bùn, không thấy những con trâu thủng thẳng trong mương tưới, không thấy những con gà mổ sâu bọ... Dựa vào ngựa để chiến đấu và nếu cần, để trốn thoát, nên họ không thể giết ngựa để lấy thịt, còn việc ăn những con ngựa chết vì đói hoặc chết vì nguyên nhân tự nhiên là điều cấm kỵ theo truyền thống. Do thiếu cỏ, những con ngựa phải ăn rơm lúa gần như không tiêu hóa được.

Khi đội quân Mông Cổ mệt mỏi, đói khát và chán nản tiến sâu vào trong lãnh thổ Đại Việt, vua nhà Trần đã tập hợp và chỉ huy quân đội chặn đánh kẻ thù ở cách kinh đô khoảng 80 cây số về phía tây bắc, gần nơi sông Lô và sông Hồng hợp lưu. Trong một khung cảnh gợi nhớ đến cuộc đối đầu giữa quân du mục Mông Cổ và quân Đại Lý, họ giáp mặt trực diện trên một đầm lầy rộng lớn. Ngồi uy nghi trên lưng voi chiến, vua nhà Trần oai vệ, dũng mãnh hơn nhiều so với Ngột Lương Hợp Thai cưỡi trên con ngựa gầy guộc, xơ xác lông tơ. Bởi người Mông Cổ là dân thảo nguyên, trong khi người Việt là dân miền sông nước, nên bộ binh Đại Việt đã được đưa đến bằng những chiếc thuyền nhẹ được mô tả như lướt bay trên mặt nước dưới sự điều khiển của những tay chèo có khi lên tới 100 người.

Tại đây, Ngột Lương Hợp Thai đã phải đối mặt với hai khó khăn: quân lính thì sợ nước, còn chiến mã thì sợ voi. Ông và con trai A Truật đã cẩn trọng lên kế hoạch. Được đồng minh Đại Lý từ Vân Nam giúp, họ đã tìm ra cách vượt sông. Là những cung thủ xuất sắc, quân Mông Cổ sẽ nhắm bắn vào chân voi bằng những mũi tên tẩm dầu cháy, khiến chúng hoảng loạn, giày xéo lên nhau, hất văng những ai hiện đang cưỡi chúng. Để chiến thắng triệt để, quân Mông Cổ phải khiến cho quân Đại Việt không thể thoái lui, nên Ngột Lương Hợp Thai đã giao cho viên tướng Mông Cổ là Triệt Triệt Đô phá hủy những con thuyền của họ trong khi các đơn vị khác tấn công quân Trần.

Tuy nhiên, kế hoạch đã chệch hướng ngay từ những khoảnh khắc mở đầu trận chiến. Những người lính Mông Cổ muốn giao chiến với binh lính đối phương, chứ không muốn tấn công những chiếc thuyền trống trơn neo đậu bên bờ nên thay vì tuân theo mệnh lệnh, họ đã phớt lờ đoàn thuyền và lao thẳng vào trận chiến. Quân Mông Cổ đã đánh bại lực lượng Đại Việt theo đúng kế hoạch, nhưng vua quân nhà Trần đã kịp thời thoát thân trên những chiếc thuyền không bị hư hại. Quân Mông Cổ không có cách nào để đuổi theo do không có thuyền. Họ đã chiến thắng trong trận chạm trán, nhưng cuộc chiến này chỉ kết thúc khi đối phương đầu hàng. Việc Triệt Triệt Đô không thực hiện được mệnh lệnh của chủ tướng đã biến thứ có thể là một chiến thắng quyết định thành một thất bại chiến lược nhục nhã. Sợ rằng Ngột Lương Hợp Thai sẽ hành quyết mình vì sai lầm nghiêm trọng này, Triệt Triệt Đô đã tự sát bằng thuốc độc.

Ngay lập tức, Ngột Lương Hợp Thai tiến quân từ phía bắc vào kinh đô Thăng Long của Đại Việt, tưởng sẽ tìm được các kho lương thảo khác cho quân lính đã đói lả, nhưng kinh đô này đã vườn không nhà trống. Những binh lính đói khát lùng sục khắp nơi nhưng gần như không thể tìm được chút gì cho người và ngựa. Quân Đại Việt thua trận đã nhanh chóng rút lui an toàn về Thăng Long bằng thuyền, vội vã thu gom toàn bộ vật tư và lấy sạch những gì có thể sử dụng được trong thành. Khi quân Mông Cổ đến nơi, quân Đại Việt đã biến mất vào vùng đồng bằng sông Hồng rộng lớn mênh mông.

Khi ấy là tháng 1, nhưng người Mông Cổ đang phải chiến đấu trên một cảnh quan mới mẻ và lạ lẫm. Do chưa quen với việc duy trì hàng ngũ khi rút quân nên họ đã biến cuộc lui binh thành một cuộc tháo chạy hỗn loạn. Những đòn đánh bất ngờ của người Việt từ trên bộ và dưới nước càng khiến họ thêm bối rối. Vì quân Mông Cổ không có đủ thời gian hay cơ hội cướp bóc và chỉ giết được số ít đối phương nên theo các sử gia Việt Nam sau này, người Việt đã mia mai họ là "giặc Bụt," nghĩa là chỉ như các nhà sư hành khất.

Người Việt không thắng quân Mông Cổ trong một trận đánh trực diện, nhưng họ đã thắng cả cuộc chiến và đẩy lùi cuộc xâm lăng nhờ chiến thuật du kích vượt trội, tiêu thổ kháng chiến và sử dụng đường thủy làm lợi thế thoát quân Mông Cổ truy đuổi. Vua nhà Trần đã giành lại được quyền kiểm soát đất nước nhưng biết rằng việc đuổi quân Mông Cổ ra khỏi đất nước không đảm bảo họ sẽ không quay lại. Để lấy lòng triều đình Mông Cổ với hy vọng tránh một cuộc xâm lược khác, vua Đại Việt đã đồng ý triều cống và chấp nhận một chức quan Mông Cổ cai quản trên danh nghĩa, trong khi vẫn tiếp tục lệ triều cống với nhà Tống, một cách thể hiện kỳ lạ lòng trung thành với hai kẻ thù của nhau. Quân Mông Cổ có thể không khuất phục được Đại Việt, nhưng họ đã để lại một vương quốc bị tàn phá phải đối mặt với nhiệm vụ tái thiết đầy khó khăn.

Không muốn thừa nhận mình mắc sai lầm, Hốt Tất Liệt đã tuyên bố việc Đại Việt triều cống nghĩa là quân đội của ông đã giành chiến thắng trong cuộc chiến này. Theo như nội dung trên bia khắc Nguyên Thế Tổ bình Vân Nam được dựng lên sau này ở Vân Nam, Hốt Tất Liệt đã ca ngợi cuộc xâm lược này là một thành công vì đã chiếm được kinh đô của Đại Việt trong vài ngày. Từ đây, Hốt Tất Liệt dường như cảm thấy mình đã đạt đủ mục tiêu bằng cách trung lập hóa vua Đại Việt và đảm bảo một thỏa thuận để tránh bất kỳ sự hỗ trợ nào có thể có của người Việt cho nhà Tống trong cuộc chiến sắp tới. Sau đó, Đại Việt không còn là mối đe dọa quân sự với Mông Cổ và không cung cấp bất kỳ sự hỗ trợ nào cho nhà Tống, ngoại trừ việc là một nơi ẩn náu cho những binh lính, quan lại và nạn dân chạy trốn trong những năm chiến tranh sắp tới.