Phật giáo và Islam trên Con đường Tơ lụa - một bức tranh hoàn toàn mới lạ về Con đường Tơ lụa
Ngày 1 tháng 3 năm 2001, Chính quyền Taliban đưa ra tuyên bố rằng mọi bức tượng có tạc hình người trên toàn lãnh thổ Afghanistan phải bị phá hủy và trong số đó có những tượng Phật tại Bamiyan, vốn được khắc sâu vào núi đá vào khoảng thế kỷ VI sau Công nguyên và được UNESCO đưa vào danh sách Di sản Văn hóa thế giới. Các quan chức của Chính quyền Taliban đưa ra nhiều lý do khác nhau cho quyết định này, từ việc coi những bức tượng Phật này là chống lại giáo lý Hồi giáo hay để phản đối việc viện trợ quốc tế được dành riêng cho việc bảo trì các bức tượng trong khi Afghanistan đang phải trải qua nạn đói. Thế nhưng bất kể lý do có là gì đi nữa thì hành động này đã vấp phải sự phản đối và lên án gay gắt từ dư luận quốc tế ở ngay cả những nước Ả Rập đã công nhận và thiết lập quan hệ với Chính quyền Taliban. Cho đến nay, hành động này không chỉ khiến người ta liên tưởng đến những câu chuyện về sự tàn lụi của Thánh địa Nalanda trước vó ngựa và lưỡi gươm Hồi giáo mà càng củng cố hơn nữa cho những nhìn nhận về sự bất khoan dung tôn giáo của Taliban, cũng như sự đối lập giữa một bên là Hồi giáo lạc hậu với những giáo lý và hình phạt gợi nhớ đến thời trung cổ, với một bên là Phật giáo thường được nhìn nhận như một hệ thống đức tin mang nhiều nét cấp tiến.
Thế nhưng liệu mọi chuyện có thật sự đơn giản như vậy không?
Trong tác phẩm "Phật giáo và Islam trên Con đường Tơ lụa", tác giả Johan Elverskog đã đưa đến cho người đọc một bức tranh hoàn toàn mới lạ về Con đường Tơ lụa. Đó là nơi những đoàn thương nhân, bên cạnh những món hàng hóa như tơ lụa, hương liệu, gốm sứ… thì cũng mang theo thực hành tín ngưỡng, đức tin của mình đến những xứ sở trải dài từ Trung Hoa, Ấn Độ, Trung Á và Tây Á. Khi những thương nhân cùng thực hành một tín ngưỡng bắt đầu tụ tập quanh một khu chợ hay một trạm dừng chân, nơi đó theo thời gian có thể xuất hiện những nơi thờ tự, các cộng đồng dân cư, học giả, tăng sĩ hoặc giáo sĩ. Hay nói theo một cách khác, Con đường Tơ Lụa không chỉ là một mạng lưới thương mại nối liền hai đầu của đại lục Á-Âu mà còn là một mạng lưới tinh thần, nơi những đức tin, tôn giáo có sự giao thoa, hội tụ và tương tác qua lại lẫn nhau.
Cuốn sách "Phật giáo và Islam trên Con đường Tơ lụa"
Phật giáo đã từng phát triển mạnh mẽ từ quê nhà của nó tại miền bắc Ấn Độ theo cách đó. Các tu viện nằm dọc những tuyến giao thương không chỉ là nơi tu hành của giới Phật tử mà còn có thể trở thành điểm dừng chân, nơi kết nối giữa các thương nhân và lữ khách. Từ đó mà những cuộn kinh Phật, tượng Phật cùng với đó là các giáo lý, câu chuyện về Đức Phật có thể lan tỏa từ Ấn Độ đến Trung Á rồi tiếp tục vươn đến Đông Nam Á, Trung Hoa, Nhật Bản và ra khắp thế giới.
Từ thế kỷ VII, khi Thế giới Hồi giáo mở rộng ra khỏi bán đảo Ả Rập, một mạng lưới mới lại tiếp tục hình thành và tồn tại song song cùng với mạng lưới cũ. Những thương nhân Hồi giáo đi qua những vùng đất mà Phật giáo đã tồn tại hàng thế kỷ. Hai cộng đồng bắt đầu có sự tiếp xúc và tương tác qua lại với nhau, nhưng sự tương tác ở đây không chỉ có nghĩa là chiến tranh. Nó còn là giao lưu, buôn bán, học hỏi để rồi từ đó hình thành nên sự tiếp biến trong văn hóa của các cộng đồng chịu ảnh hưởng từ sự tương tác đó, cũng như trong chính những tôn giáo đó dẫn đến việc những hiểu biết và cách thức thực hành của cả Phật giáo lẫn Hồi giáo đều có sự khác biệt lớn vào thời điểm đó so với ngày nay. Nói theo cách khác, Phật giáo và Hồi giáo vào thời điểm chúng tiếp xúc với nhau đều không phải là hai thực thể đơn nhất và tĩnh tại mà là những truyền thống đa dạng vẫn đang không ngừng phát triển và không chỉ vật lộn với sự phát triển thần học nội tại của riêng mình mà còn là những cách diễn giải thế giới bên ngoài cộng đồng của mình.
Và có lẽ đây cũng chính là điểm làm nên sự khác biệt của Johan Elverskog khi ông không chỉ nhìn nhận câu chuyện giao lưu, tiếp xúc tôn giáo trên cơ sở những giáo lý hay những xung đột đơn thuần mà còn yêu cầu người đọc phải tìm sâu vào những tương tác đời thường được thể hiện qua các đế chế, các định chế luật pháp, các cuộc chiến tranh, những câu chuyện về tôn giáo, tri thức, nghệ thuật và cả những nỗi sợ con người nhất. Đồng thời, cũng lý giải cho người đọc nguồn cơn của những định kiến mà người ta thường hay ngộ nhận về hai tôn giáo này từ những diễn ngôn về sự đối lập giữa Hồi giáo và Phật giáo, những lập luận của các nhà thám hiểm phương Tây rằng những người Hồi giáo cuồng tín đã chôn vùi những kho tàng nghệ thuật Phật giáo trên Con đường Tơ lụa, cho đến thái độ phức tạp của các Lạt ma Tây Tạng với các thế lực quân phiệt người Hồi trong buổi đầu thời kỳ Dân quốc. Từ đó mở ra một loạt những thực tế phức tạp trong lịch sử, góp phần thách thức, thậm chí là phá tan những định kiến truyền thống đã tồn tại dai dẳng trong suốt một nghìn năm qua.
- Omega+ Buddies Do Quang Hiep -
