"Khái niệm hệ thống pháp luật" - Từ góc nhìn rời rạc đến kiến trúc của một hệ thống

Luật học (hay khoa học pháp lý) vốn đã là một ngành mang lại cảm giác khô khan và thử thách cho bất kỳ ai có ý định tiếp cận hoặc theo đuổi. Đối với những người theo học và bắt đầu nghiên cứu pháp luật, phần lớn thường được hướng dẫn để nhận diện và tiếp xúc với một tập hợp rất lớn các văn bản quy phạm pháp luật chứa đựng những quy tắc xử sự bắt buộc chung cho công dân và do Nhà nước ban hành. Từ đó, tự nhiên dần hình thành trong đầu người học là một “hệ thống pháp luật” theo nghĩa nguyên sơ nhất – những văn bản pháp luật trong phạm vi một quốc gia, với hiệu lực được sắp xếp theo một trật tự thứ bậc đã được công nhận tại Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Khi gặp phải một vấn đề pháp lý, tư duy pháp lý giúp ta liên kết các sự kiện thực tế với các điều khoản trong luật có liên quan để tìm ra phương án giải quyết phù hợp pháp luật. Nhìn chung, cách tiếp cận này là hoàn toàn cần thiết, bởi pháp luật trước hết là công cụ để điều chỉnh hành vi của con người, giải quyết các tranh chấp và duy trì trật tự xã hội. Do đó, trong đời sống thường ngày, việc một người dân hay một người công tác trong lĩnh vực có liên quan đến pháp luật biết cách “nhận diện, thực hiện và áp dụng pháp luật” đã là một thành công.

Tuy nhiên, khi cầm cuốn sách “The Concept of a Legal System” của Joseph Raz trên tay và đọc những lời giới thiệu về nó, có thể bạn sẽ bật ra trong đầu suy nghĩ: “Có cần thiết phải tìm hiểu về vấn đề này không?”. Như đã nói ở trên, đời sống pháp luật của con người vẫn sẽ bình thường nếu họ chỉ nghĩ về “hệ thống pháp luật” theo cách hiểu đơn giản và trừu tượng nhất. Nhưng Joseph Raz (với ngành triết học pháp luật của ông) lại muốn đặt ra câu hỏi sâu sắc hơn: “Hệ thống pháp luật là gì? Điều gì khiến một tập hợp các quy phạm không tồn tại như những mảnh ghép rời rạc mà lại tạo thành một chỉnh thể thống nhất?” Đây chính là mục đích lớn nhất của tác phẩm. Nếu một quyển Giáo trình pháp luật thông thường sẽ tập trung giải thích nội dung của từng chế định/quy phạm/lĩnh vực cụ thể (“pháp luật đã và đang quy định như thế nào?”) và dạy ta cách tiếp cận một VBQPPL theo Chương/Điều/Khoản/Điểm; thì công trình của Raz lại hướng đến việc bàn luận về bản chất, về cách luật ra đời, tồn tại và vận hành.

Một người đọc bình thường hay thậm chí kể cả những người hiểu biết về luật vẫn có thể dễ dàng bỏ cuộc trước cuốn sách nặng tính hàn lâm và học thuật này. Tuy nhiên nếu chịu khó theo đuổi và có cách đọc phù hợp, bạn sẽ không phải hối tiếc vì đã bỏ lỡ một trong những tác phẩm quan trọng nhất của triết học pháp luật hiện đại. Công bằng mà nói thì đây là một tác phẩm cực kỳ khó đọc, mặc dù với bản tiếng Việt thì dịch giả Huỳnh Thiên Tứ đã làm việc một cách vô cùng tâm huyết và chu đáo để mang đến bản dịch tốt nhất, dễ đọc và tránh mọi nhầm lẫn trong việc hiểu lý thuyết của Raz. Cái khó xuất phát từ chỗ Raz không muốn lập luận đơn giản và đi đến kết luận một cách dễ dàng, mà những gì ông trình bày cho chúng ta thấy đều phải theo một logic có độ phức tạp cao. Ông dành phần lớn bố cục của công trình để đưa ra và phê phán các học thuyết cũ về “hệ thống pháp luật” của những nhà triết gia pháp lý vĩ đại khác như John Austin, Hans Kelsen, H.L.A. Hart,… rằng mỗi lý thuyết của họ chỉ nhắm đến một vài yếu tố và chỉ có thể giải thích được một phần. Sau khi loại bỏ các quan điểm sai, không phù hợp hoặc chưa đầy đủ, ông mới đưa ra quan điểm và xây dựng lý thuyết riêng của mình. Mỗi khái niệm hay yếu tố trong việc xác định “hệ thống pháp luật” đều được Raz phân tích cực kỳ chặt chẽ, và mỗi kết luận (nếu có) thì phải là thứ đã được đúc kết từ một chuỗi lập luận logic mà trong đó sẽ không có những ví dụ minh họa sinh động hay dẫn chứng thực tiễn. Cả cuốn sách là một cuộc đối thoại dài hơi giữa Raz và các triết gia cũng như người đọc, do ông liên tục giả lập các phản biện để có thể tự đối thoại với chính mình, nhằm cho ta thấy vì sao ông lại lập luận như thế. Do đó, quá trình theo dõi cuốn sách là tổng hòa của sự mệt mỏi, dễ nhầm lẫn và mất phương hướng. Nhưng cách phân tích này của Raz cho thấy sự kỹ lưỡng, chi tiết, đi đến cùng và sẽ cực kỳ có giá trị cho những ai thực sự muốn nghiên cứu vấn đề này.

Hành trình đọc “The Concept of a Legal System” của tôi thực sự bắt đầu khi dòng cuối cùng của toàn bộ phần nội dung vừa kết thúc. Bằng việc hệ thống lại những gì đã đọc với sự kết hợp của các đoạn ghi chú, những kiến thức sẵn có và (không-thể-không-nhắc-tới) phần chú giải thuật ngữ cực kỳ chi tiết đến từ dịch giả, tôi đã dần sáng tỏ hơn về lý thuyết của Joseph Raz. Hiểu một cách đơn giản, Raz sẽ không đời nào chấp nhận câu trả lời rằng: Hệ thống pháp luật là một tập hợp của những quy phạm pháp luật, mệnh lệnh hoặc quy tắc. Với Raz, để xác định thế nào là một “hệ thống” thì phải chỉ ra được lý do cho sự liên kết của những thành phần trong đó, hay nói cách khác “điều gì làm nên cấu trúc của một hệ thống bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật đứng chung với nhau”. Để có thể trả lời câu hỏi này một cách xác đáng, Raz cho rằng cần phải xem xét các quy phạm dựa trên nhiều yếu tố như tính thẩm quyền, tính hợp hiệu, tính đồng nhất và phải nghiên cứu cả các thiết chế pháp lý đã tạo ra, vận hành/áp dụng và duy trì nó. Có thể nói, nếu Austin nhìn pháp luật như những mệnh lệnh, Kelsen thì nhìn thấy một hệ thống hiệu lực theo thứ bậc, Hart nhìn như một cấu trúc của các quy tắc, thì Raz nhìn pháp luật như một công trình kiến trúc hoàn chỉnh - cách mà từng viên gạch được sắp xếp và kết nối với nhau để tạo thành một tòa nhà có cấu trúc, có trật tự và có khả năng tồn tại qua thời gian.

Tuy vậy, có thể chúng ta vẫn sẽ không ngừng lặp lại một câu hỏi, rằng ý nghĩa thực tiễn của việc nhận định “hệ thống pháp luật” này là gì? Và khi nghiêm túc nghĩ về nó, tôi mới cảm nhận được rõ ràng sức ảnh hưởng. Mượn câu hỏi của dịch giả: “Hệ thống pháp luật tồn tại trên lãnh thổ Đại Việt từ năm 1010 - 1225 và hệ thống pháp luật tồn tại trên lãnh thổ Việt Nam từ năm 1995 - nay có phải cùng một hệ thống hay không?”, hay câu hỏi rằng tại sao các văn bản pháp luật trên nhiều lĩnh vực (như doanh nghiệp, lao động, hôn nhân gia đình, bất động sản,…) lại được nhận định là cùng một hệ thống pháp luật Việt Nam? Những câu hỏi mà ai cũng nghĩ là đơn giản nhưng sẽ gây nhiều lúng túng cho những ai có ý định giải thích rõ ràng. Đây chính là giá trị mà tác phẩm của Raz muốn đem đến cho trường phái pháp luật thực chứng hiện đại. Nếu rời xa góc độ vĩ mô như trên, thì tôi cho rằng giá trị mà tác phẩm mang lại cho người đọc chính là sự định hình lại cách tư duy của chúng ta. Luôn xem xét mọi thứ theo một cấu trúc hệ thống sẽ mang lại cho ta cái nhìn tổng thể và phương án xử lý các vấn đề một cách toàn diện và ít sai sót nhất. Trong hoạt động lập pháp, cải cách pháp luật và hoạch định chính sách, công trình của Raz cũng mang lại một kinh nghiệm đắt giá khi ta hiểu rằng việc sửa đổi một quy phạm (dù nhỏ đến đâu) cũng sẽ có khả năng tác động đến các quy phạm khác trong toàn bộ hệ thống pháp luật. Với chừng ấy giá trị, không khó để hiểu rằng tại sao dù được viết bằng thứ ngôn ngữ triết học hàn lâm khó hiểu, “The Concept of a Legal System” vẫn giữ được giá trị cho đến ngày nay. Câu hỏi mà Raz đặt ra không chỉ dành cho việc giải mã một đạo luật, một quốc gia hay một thời kỳ cụ thể, mà nó là một vấn đề nền tảng đối với toàn bộ lịch sử pháp luật và cho bất kỳ ai muốn hiểu về pháp luật ở tầng bản chất sâu sắc nhất.

- Omega+ Book Club Phát Nguyễn -