“Lời nguyền Goliath” - không chỉ là cuốn sách về những cuộc sụp đổ trong quá khứ

Đi qua nước Ý, nhìn những tàn tích của đế chế La Mã, người ta dễ nghĩ về sự huy hoàng của một nền văn minh đã mất. Nhưng có một câu hỏi khác cũng đáng suy ngẫm: Khi một đế chế sụp đổ, liệu cả xã hội có thực sự sụp đổ theo?

Đó cũng là câu hỏi mà tác giả Luke Kemp đặt ra trong cuốn sách “Lời nguyền Goliath – Những cuộc sụp đổ xã hội trong quá khứ và tương lai”, từng nằm trong danh sách bán chạy của tờ Sunday Times, Anh và giờ đây có mặt trên giá sách nhà mình. Hình tượng Goliath là một ẩn dụ đầy ý nghĩa. Trong Kinh Cựu ước, Goliath là người có thân hình khổng lồ và sức mạnh áp đảo, nhưng cuối cùng đã bị cậu bé chăn cừu David đánh bại chỉ bằng một hòn sỏi. Tác giả dùng hình tượng này để nói rằng, các cấu trúc quyền lực lớn, các đế chế, hoặc hệ thống phân cấp thống trị có sự khởi đầu, thịnh trị và rồi có thể sụp đổ vì những điểm yếu trong cấu trúc.

Thực tế cho thấy, lịch sử thường được kể qua những vị vua, những cuộc chiến, những đế chế hùng mạnh và sự suy tàn của chúng. Nhưng Kemp chọn một góc nhìn khác: Điều gì xảy ra với những con người bình thường khi một cấu trúc quyền lực biến mất? Ông gọi những hệ thống phân cấp thống trị, nơi một nhóm nhỏ sử dụng bạo lực và kiểm soát tài nguyên, lao động của số đông, là những “Goliath”.

Theo Kemp, sự hình thành của những hệ thống ấy không đơn giản là một bước tiến tất yếu của văn minh. Khi nông nghiệp phát triển, đặc biệt với những loại lương thực có thể tích trữ và kiểm soát như ngũ cốc, của cải dần trở thành thứ có thể tập trung và chiếm đoạt. Cùng với khả năng độc quyền bạo lực, một số nhóm người từng bước xây dựng những cấu trúc quyền lực ngày càng lớn, kéo theo bất bình đẳng, chiến tranh và áp bức.

Nhưng lịch sử không chỉ có một con đường. Bằng những bằng chứng từ khảo cổ học, nhân học và sinh học tiến hóa, Kemp cho thấy con người từng tồn tại trong những cộng đồng tương đối bình quyền, biết hợp tác, chia sẻ và tìm cách hạn chế sự tập trung quyền lực.

Cuốn sách "Lời nguyền Goliath - Những cuộc sụp đổ xã hội trong quá khứ và tương lai" - Bìa cứng bên phải, bìa mềm bên trái

Và điều thú vị hơn cả là sự sụp đổ của một Goliath không nhất thiết đồng nghĩa với thảm họa cho tất cả mọi người. Một đế chế có thể biến mất, một triều đại có thể kết thúc, nhưng những cộng đồng từng nằm dưới sự cai trị của nó vẫn có thể tiếp tục tồn tại, thích nghi và đôi khi tìm thấy nhiều quyền tự chủ hơn trong một trật tự mới.

Từ những nền văn minh cổ đại, Kemp đưa câu chuyện đến thế giới hôm nay, khi nhân loại đang đối diện với biến đổi khí hậu, nguy cơ chiến tranh hạt nhân, trí tuệ nhân tạo và những rủi ro có thể ảnh hưởng đến toàn bộ nền văn minh hiện đại. Một thế giới phát triển và kết nối hơn bao giờ hết, liệu có thực sự vững chắc hơn? Hay chính sự tập trung quyền lực và phụ thuộc lẫn nhau cũng đang khiến chúng ta trở nên mong manh?

“Lời nguyền Goliath” là một cuốn sách hay. Đó không chỉ là cuốn sách về những cuộc sụp đổ trong quá khứ. Nó gợi ra một cách nhìn khác về lịch sử: Thay vì chỉ hỏi vì sao những đế chế biến mất, chúng ta cần hỏi ai đã phải trả giá cho sự hùng mạnh của chúng, và ai thực sự chịu tổn thất khi chúng không còn.

Bởi suy cho cùng, lịch sử không chỉ là câu chuyện của những người nắm quyền. Nó còn là câu chuyện của những con người bình thường đã sống, đã chịu đựng và tiếp tục sống sau những biến động lớn lao ấy…

- Trương Anh Ngọc -