Thời thế tạo anh hùng, hay anh hùng tạo thời thế?

Lịch sử nhân loại thường được kể lại qua tên tuổi những con người kiệt xuất: những vị quân vương làm thay đổi vận mệnh quốc gia, những nhà tiên tri sáng lập tôn giáo, những huấn luyện viên đưa đội nhóm đến đỉnh cao hay những doanh nhân tạo ra cuộc cách mạng trong thế giới kinh doanh. Nhưng liệu lịch sử có thực sự được làm nên bởi những cá nhân xuất chúng? Nếu không có họ, lịch sử có diễn ra theo cách khác không? Và điều gì khiến một nhà lãnh đạo có thể vượt lên trên những giới hạn của thời đại để tạo nên dấu ấn lâu dài?

Đó là những câu hỏi thú vị được Jared Diamond đặt ra trong cuốn sách "Quân vương, ngôn sứ, huấn luyện viên, doanh nhân". Vốn nổi tiếng với cách tiếp cận liên ngành, kết hợp lịch sử, địa lý, sinh học và xã hội, Diamond tiếp tục đưa người đọc đến với một chủ đề vừa quen thuộc vừa phức tạp là mối quan hệ giữa nhà lãnh đạo và lịch sử.

Ngay từ nhan đề, bốn hình tượng quân vương, ngôn sứ, huấn luyện viên và doanh nhân đã gợi mở những không gian lãnh đạo khác nhau. Một người lãnh đạo bằng quyền lực, một người bằng niềm tin và tư tưởng, một người bằng khả năng dẫn dắt tập thể, người khác bằng tầm nhìn chiến lược và năng lực tổ chức. Họ khác nhau về vị trí, phương thức lãnh đạo và mục tiêu theo đuổi, nhưng đều có điểm chung là khả năng định hướng hành động của người khác và tạo ra những chuyển biến vượt khỏi phạm vi cá nhân.

Điều đáng suy ngẫm là Diamond không nhìn nhận nhà lãnh đạo như những nhân vật toàn năng, đứng bên ngoài và điều khiển lịch sử theo ý muốn chủ quan. Để hiểu vai trò của một nhà lãnh đạo, trước hết phải đặt họ trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Một cá nhân dù tài năng đến đâu cũng không thể tùy ý lựa chọn mọi điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội mà mình phải đối mặt. Hoàn cảnh lịch sử vừa tạo ra cơ hội, vừa đặt ra những giới hạn đối với năng lực hành động của con người.

Cuốn sách "Quân vương, Ngôn sứ, Huấn luyện viên, Doanh nhân: Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử?"

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa con người chỉ là sản phẩm thụ động của hoàn cảnh. Trong những thời điểm bước ngoặt, khi xã hội đứng trước những lựa chọn quan trọng, năng lực nhận định, bản lĩnh và quyết định của nhà lãnh đạo có thể tạo nên sự khác biệt rất lớn. Cùng đứng trước một cuộc khủng hoảng, có người nhìn thấy cơ hội cải cách, có người chỉ tìm cách duy trì trật tự cũ, có người biết tập hợp sức mạnh xã hội để vượt qua thách thức, có người lại khiến những mâu thuẫn trở nên trầm trọng hơn. Một quyết định đúng đắn có thể mở ra hướng phát triển mới, trong khi một lựa chọn sai lầm đôi khi để lại hệ quả kéo dài qua nhiều thế hệ.

Như vậy, quan hệ giữa nhà lãnh đạo và lịch sử là mối quan hệ biện chứng. Hoàn cảnh lịch sử tạo nên những điều kiện để một nhà lãnh đạo xuất hiện và hành động, nhưng chính hoạt động của nhà lãnh đạo cũng có thể làm thay đổi hoàn cảnh ấy. Đây là điểm đặc biệt đáng chú ý, bởi nó giúp chúng ta tránh hai cách nhìn cực đoan. Hoặc tuyệt đối hóa vai trò của cá nhân, xem lịch sử là sản phẩm của một vài vĩ nhân. Hoặc xem nhẹ vai trò con người, cho rằng mọi biến chuyển xã hội đều đã được quyết định bởi những quy luật và điều kiện khách quan.

Từ góc nhìn ấy, câu hỏi quan trọng không chỉ là ai có tài lãnh đạo, mà còn là người đó xuất hiện trong hoàn cảnh nào, nhận diện được vấn đề gì và lựa chọn hành động ra sao. Một nhà lãnh đạo có thể rất tài năng nhưng chưa chắc tạo nên dấu ấn lịch sử nếu không hiểu đúng thời đại, không nắm bắt được nhu cầu của cộng đồng hoặc không biết chuyển hóa tầm nhìn thành hành động thực tiễn. Ngược lại, một quyết định sáng suốt trong thời khắc mang tính bước ngoặt có thể tạo ra những thay đổi vượt xa dự tính ban đầu.

Đọc cuốn sách, mình rút ra ba bài học đáng suy ngẫm về nghệ thuật lãnh đạo như. Thứ nhất, lãnh đạo phải có tư duy chiến lược, biết nhận thức đúng hoàn cảnh và nhận diện xu thế của thời đại. Thứ hai, nhà lãnh đạo chỉ thực sự có quyền lực khi biết cách dẫn dắt, truyền cảm hứng, xây dựng lòng tin và tạo động lực. Thứ ba, nhà lãnh đạo phải biết kết hợp tầm nhìn cá nhân với sức mạnh tập thể.

Những suy ngẫm ấy đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh hiện nay, khi chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, cạnh tranh địa chính trị và những biến động toàn cầu đang làm thay đổi sâu sắc đời sống xã hội. Thế giới không thiếu những người nắm giữ quyền lực hay có năng lực chuyên môn, nhưng điều cần thiết hơn cả là những nhà lãnh đạo có tư duy hệ thống, khả năng thích ứng, tầm nhìn dài hạn và tinh thần dám chịu trách nhiệm. Đối với hoạt động lãnh đạo và quản lý ở Việt Nam hiện nay, điều đó càng đặt ra yêu cầu phải gắn tầm nhìn chiến lược với thực tiễn đời sống, gắn quyền lực với trách nhiệm giải trình, gắn năng lực điều hành với việc phát huy trí tuệ và sự tham gia của Nhân dân. Một chủ trương đúng đắn chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành kết quả phát triển cụ thể, mang lại lợi ích thiết thực cho con người.

Có lẽ, bài học đáng suy ngẫm nhất khi đọc cuốn sách "Quân vương, ngôn sứ, huấn luyện viên, doanh nhân" là lịch sử không chỉ cần những con người có khát vọng làm nên điều lớn lao, mà còn cần những con người đủ năng lực để nhận ra thời điểm lịch sử đang mở ra và đủ bản lĩnh để đưa ra những lựa chọn có ý nghĩa. Nhà lãnh đạo không thể tùy ý quyết định dòng chảy lịch sử, nhưng có thể góp phần định hình hướng đi của nó. Và đó cũng chính là sự khác biệt giữa một người đơn thuần nắm giữ vị trí lãnh đạo với một người thực sự có khả năng làm nên lịch sử.

- Omega+ Buddies Hoàng Khánh -