Một điểm nhìn mới về Con đường tơ lụa: cạnh tranh văn hóa
Khi những tín đồ gặp nhau tại các giao lộ, họ sẽ làm gì?
Lẽ hiển nhiên khi gặp phải câu hỏi này, nhiều người sẽ bật lên rằng: “Ừ thì đánh nhau chứ làm gì?”
Cũng phải, khi hai cộng đồng tiếp xúc với nhau, xung đột là điều tất yếu xảy ra. Bởi lẽ, mỗi cộng đồng mang trong mình hệ giá trị về tư tưởng, lối sống, phong tục và huyết thống riêng, trong những thời kỳ còn lạ lẫm với “cái khác” hay “người khác” từ hàng ngàn năm trước, thì sự va chạm là điều không thể tránh khỏi.
Nhưng va chạm không phải là xu hướng duy nhất của tiếp xúc. Việc tiếp nhận văn hóa, tín ngưỡng lẫn nhau, hoặc theo tự nhiên, hoặc vì lợi ích, cũng là điều diễn ra thường xuyên trên thế giới. Và trong một khu vực hỗn dung văn hóa như vùng Nội Á, cả hai khuynh hướng đều tồn tại. Hai khuynh hướng ấy không đi theo một đường thẳng mà luôn có sự giao thoa, đan cài, luân phiên nhau.
Trong cuốn sách "Phật giáo và Islam trên con đường tơ lụa", Johan Elverskog không tách biệt hai tôn giáo này thành những thực thể đơn nhất mà đặt chúng trong quan hệ lẫn nhau, cũng như đối với những biến động chính trị lớn của những dân tộc xung quanh. Nhìn rộng ra hơn, ta sẽ thấy sự phát triển của Phật giáo gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hóa cổ đại, thời điểm các dân tộc đã bắt đầu tìm đường vượt biên giới để khám phá những vùng đất xung quanh. Sự ngăn cách giữa Ấn Độ với phương Tây biểu hiện ở những câu chuyện lạ lùng mà người Trung Đông mang đến châu Âu. Bạn sẽ hẳn bất ngờ khi biết rằng câu chuyện đản sanh của Đức Phật qua lời kể của tầng tầng lớp lớp người lữ hành lại trở thành một phiên bản khác cho sự ra đời của Đức Chúa, rồi cả những câu chuyện hay ho khác được tam sao thất bản, biến phương Đông thành một xứ sở lạ kỳ.
Cuốn sách "Phật giáo và Islam trên Con đường Tơ lụa"
Tham gia tích cực nhất trên hành lang này hóa ra lại là Phật giáo Mật tông. Tác giả Elverskog chỉ ra những khác biệt của Mật tông trên hành trình lan tỏa trong khu vực, đồng thời cũng chính Mật tông là tiền đề cho sự phục hưng của Hindu giáo, để rồi dưới những tác động chính trị, giới tăng sĩ Mật tông Ấn Độ lại tìm đường sang Tây Tạng, càng củng cố thêm sức mạnh cho Khối Mật tông Trung Á. Khối Mật tông này phát triển cùng sự phồn thịnh về kinh tế, quân sự của các dân tộc phía tây Trung Hoa. Mật tông vào thời điểm này sắm vai một điểm tựa tâm linh, một mặt giúp các dân tộc duy trì truyền thống văn hóa, mặt khác bảo vệ họ trước sức ép văn hóa từ các đối thủ mạnh hơn. Cũng bởi lý do lợi ích nên một số dân tộc lựa chọn dung hòa văn hóa, số khác chọn cứng rắn, có dân tộc lại lựa chọn cải đạo, điều này biến Nội Á thành một trong những khu vực văn hóa hỗn dung và phức tạp nhất trên thế giới.
Trong cuốn sách, thế giới Islam lẫn Phật giáo không phải là những thực thể đơn nhất tiếp xúc với nhau. Mỗi dòng, tôn phái với những quan điểm khác biệt gặp nhau, trao cho nhau cách hiểu của mình về thế giới, khu vực, dân tộc, bản thân. Như thế, hẳn nhiên sẽ có những hiểu lầm, và khi càng nhiều hiểu lầm tích tụ, khoảng cách sẽ ngày càng xa. Tác giả nỗ lực tìm hiểu những fake news ấy, bóc tách chúng, từ những câu chuyện bịa đặt hoang đường đến hiểu biết đương thời của sử gia. Rõ ràng, nỗ lực này khiến tác phẩm đáng đọc hơn rất nhiều.
Con đường tơ lụa thường gợi lên hình ảnh về con đường giao thương, nơi con người cạnh tranh nhau quyền lực kinh tế. Với tác phẩm này, Con đường tơ lụa hiện lên một điểm nhìn mới: cạnh tranh văn hóa.
- Omega+ Buddies Lê Minh Tân -
