Một trong những công trình đầy đủ và hệ thống nhất về không gian lãnh thổ nước ta

Cảm nhận đầu tiên sau khi khép lại hơn 450 trang sách về Địa lý học lịch sử Việt Nam đó là sự cảm phục. Sự khâm phục đối với niềm đam mê về lịch sử học, về những công sức mà tác giả đã bỏ ra trong suốt cả cuộc đời nghiên cứu ngược dòng thời gian của mình.

Để viết về địa lý hành chính của nước ta giai đoạn hiện tại cũng đã phải tốn rất nhiều thời gian, còn trong cuốn sách này, tác giả quay ngược lại từ thủa ban sơ, từ truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ tới giai đoạn thành lập nhà nước Văn Lang, Âu Lạc của người Bách Việt, Lạc Việt. Bản đồ đất nước hình thành qua từng giai đoạn được vẽ nên bằng thời gian nghiên cứu sử sách lưu lại, từ những dấu vết trên thực địa, những chuyển biến của địa lý… Vốn dĩ việc ghi chép sử sách thường không được chú trọng, coi là công việc tẻ nhạt, thế nhưng, để lùi về càng sâu trong quá khứ, từ ban sơ hình thành đất nước lại càng thiếu thốn các sử truyền về địa chính trị.

Điểm khá thú vị khi đọc theo dòng nghiên cứu của tác giả là ông thường bám theo các dòng chảy của các con sông lớn. Các cuộc hành binh chinh phạt các nước, hay việc đóng thành hội quân, và cả đóng đô đều thường được đặt quanh các con sông lớn, nơi có nguồn nước dồi dào. Những điển tích mà tác giả điểm qua cũng khá thú vị. Ví như lúc nghiên cứu về hướng và dòng nhánh của sông Chu, sông Mã có 1 nhánh sông mà khi đi vi hành, bà Mẫu hậu đi thuyền qua, “uống nước sông ấy thấy ngọt và thơm, than rằng nước sông trong như thế này sau này ắt sinh thánh nhân, rồi sợ sẽ nguy hại cho ngôi nhà Trần, bèn sai lấp nguồn đi.” Và vùng đất đó vốn đã sinh ra các danh nhân, trạng nguyên như Cao Bá Quát, Lê Văn Hưu…

Đất nước ta hình thành và mở rộng theo dòng chảy của lịch sử, được mở rộng nhất ở thời Nguyễn trước khi bị phân chia Đàng Trong - Đàng Ngoài và cuối cùng thì lãnh thổ nước ta đã gần như được thống nhất, mở rộng ở thời Tây Sơn. Với những dấu vết mới phát hiện, những cổ vật được tìm thấy có thể làm thay đổi những ghi chép trước đây, tác giả và cộng sự đã lặn lội đến tận nơi để xác minh và kiểm chứng. Những nỗ lực mà chỉ những người thực sự đam mê, coi địa lý học lịch sử là lẽ sống của cuộc đời mình mới có thể làm được.

Một trong những tác phẩm, công trình nghiên cứu được công nhận là đầy đủ và hệ thống nhất về không gian lãnh thổ nước ta gắn liền với các triều đại, dòng chảy lịch sử. Đây thực sự là một công trình vĩ đại, cuốn từ điển, cẩm nang tra cứu về Địa lý học lịch sử Việt Nam.

- Son Mai -