Nguy cơ của thế giới hiện đại: Liệu nhân loại có đang tiến đến một cuộc sụp đổ mới?

Một trong những câu hỏi trung tâm mà Luke Kemp đặt ra trong cuốn "Lời nguyền Goliath" là: liệu nhân loại hiện nay có đang sống trong một cấu trúc quyền lực lớn với những điểm yếu tương tự các xã hội từng tiêu vong nhưng lại sở hữu khả năng gây tổn hại ở quy mô chưa từng có?

Theo Kemp, thế giới hiện đại có thể được nhìn nhận như một “Goliath” toàn cầu: một hệ thống kinh tế – chính trị liên kết chặt chẽ, trong đó các quốc gia, thị trường, chuỗi cung ứng và công nghệ phụ thuộc lẫn nhau. Cấu trúc này tạo ra những lợi ích to lớn về năng suất, trao đổi tri thức cùng năng lực ứng phó với nhiều vấn đề. Nhưng chính mức độ liên kết rất cao ấy cũng khiến khủng hoảng tại một bộ phận dễ dàng lan truyền nhanh chóng sang những bộ phận khác. Cuốn sách nhấn mạnh cảnh báo của Kemp rằng sự sụp đổ trong thế giới hiện đại có thể kéo dài và gây hậu quả nghiêm trọng hơn rất nhiều so với những trường hợp trong quá khứ. 

Trước hết, biến đổi khí hậu cho thấy sự xung đột giữa lợi ích ngắn hạn và sự tồn tại dài hạn của hệ thống. Những hoạt động tạo ra lợi nhuận trong hiện tại có thể đồng thời làm gia tăng rủi ro đối với các cộng đồng và thế hệ tương lai. Nếu những nhóm hưởng lợi từ mô hình phát triển hiện hành có đủ ảnh hưởng để trì hoãn cải cách, xã hội có thể tiếp tục đi theo một quỹ đạo nguy hiểm ngay cả khi các bằng chứng cảnh báo đã xuất hiện. Vấn đề, theo cách đặt câu hỏi của Kemp, không chỉ là nhân loại có đủ tri thức khoa học để nhận diện nguy cơ hay không, mà còn là các thiết chế chính trị có đủ khả năng hành động trước nguy cơ ấy hay không.

Cuốn sách "Lời nguyền Goliath - Những cuộc sụp đổ xã hội trong quá khứ và tương lai"

Thứ hai, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, vũ khí hạt nhân và các công nghệ có khả năng gây tổn thất trên diện rộng đã làm thay đổi bản chất của rủi ro lịch sử. Trong quá khứ, một đế chế suy vong thường kéo theo những hậu quả nặng nề đối với một khu vực hoặc một bộ phận dân cư. Ngày nay, những hệ thống công nghệ có sức tàn phá lớn, kết hợp với sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia, có thể khiến một cuộc khủng hoảng vượt xa phạm vi địa lý ban đầu. Bởi vậy, những bài học từ các xã hội cổ đại không thể được áp dụng một cách máy móc, nhưng chúng vẫn hữu ích trong việc nhận diện những nguy cơ bắt nguồn từ quyền lực tập trung, khả năng kiểm soát thiếu hiệu quả và sự thất bại của các cơ chế phối hợp.

Thứ ba, sự phân cực xã hội và suy giảm niềm tin vào các thiết chế có thể làm giảm khả năng ứng phó tập thể. Một xã hội không hẳn thiếu nguồn lực để giải quyết khủng hoảng; đôi khi, vấn đề là những cá nhân trong xã hội không còn thống nhất nhận thức trước mức độ nghiêm trọng của nguy cơ, trách nhiệm của các chủ thể hoặc phương thức hành động. Khi các thiết chế bị chi phối bởi lợi ích cục bộ và thông tin bị phân mảnh, năng lực huy động nguồn lực có thể không chuyển hóa thành năng lực giải quyết vấn đề.

Tuy nhiên, Kemp không quyết đoán rằng sự sụp đổ của thế giới hiện đại là một kết cục đã được định trước. Chính việc nghiên cứu các trường hợp lịch sử cho phép đặt câu hỏi về những con đường khác: tăng cường trách nhiệm giải trình, mở rộng sự tham gia của người dân, hạn chế sự tập trung quyền lực và xây dựng những thiết chế có khả năng giúp nhân loại học hỏi từ sai lầm trong quá khứ. Đây là một trong những ý nghĩa thực tiễn của công trình, dù vẫn có những tranh luận về mức độ thuyết phục của các giải pháp và khả năng chuyển hóa bài học lịch sử thành chính sách quốc gia trong thực tiễn hiện tại. 

Cốt lõi trong luận điểm này của Kemp nằm ở chỗ, không nên đồng nhất việc cảnh báo nguy cơ với việc dự đoán chắc chắn về một cuộc sụp đổ toàn cầu. Lịch sử không phải một chiếc đồng hồ lặp lại những chu kỳ cố định. Nó cung cấp các trường hợp phong phú để con người nhận diện cơ chế gây tổn thương, nhưng kết quả tương lai còn phụ thuộc vào những quyết định đang được đưa ra. Một hệ thống lớn có thể trở nên mong manh vì sự tập trung quyền lực, song nó cũng có thể tăng khả năng chống chịu nếu như xây dựng được những cơ chế kiểm soát, điều chỉnh và hợp tác hiệu quả. Con người đã gánh chịu vô số thử nghiệm thất bại trong lịch sử, song vẫn có nhiều "con đường dẫn tới Rome", không có lý do nào nhân loại lại không thể rút ra bài học từ quá khứ để củng cố niềm tin kiến tạo một tương lai bền vững và an toàn. 

- Trần Anh Đức -