Não bộ đang "châm ngòi" cơn giận của bạn như thế nào?

Có những người chỉ cần một ánh nhìn thoáng qua của người lạ trên phố cũng đủ để cảm thấy bị khiêu khích. Có những người khác, đứng trước cùng một tình huống nảy lửa, lại hoàn toàn thản nhiên như thể không phải việc của mình. Sự khác biệt ấy, theo khoa học thần kinh, không chỉ nằm ở “tính khí” theo cách ta vẫn hiểu, mà bắt nguồn từ chính cách não bộ vận hành.

Bài trắc nghiệm tâm lý “Go/NoGo” (Phản ứng/Không phản ứng) cho thấy một điều đáng chú ý. Người tham gia được xem nhiều bức ảnh, có ảnh mang cảm xúc giận dữ, có ảnh trung tính. Mỗi ảnh có khung màu khác nhau và được quy ước: màu xanh thì bấm nút, viền vàng thì không bấm. Kết quả cho thấy những người dễ nóng giận có xu hướng mắc lỗi nhiều hơn, thường bấm nhầm vào những ảnh lẽ ra không được bấm, và tình trạng này càng tệ hơn khi bức ảnh đó có nội dung giận dữ. Điều này cho thấy khi cảm xúc giận dữ được kích hoạt, khả năng kiểm soát phản ứng có thể suy giảm, khiến con người dễ hành động bốc đồng hơn.

Thực tế, cơn giận có liên quan đến những vùng não cụ thể, trong đó đáng chú ý là hạch hạnh nhân . Hạch hạnh nhân là những bộ phận hình quả hạnh nằm sâu trong thùy thái dương, một phần then chốt của hệ viền - gồm các mạch nối trong não có liên hệ chặt chẽ nhất với cảm xúc. Trường hợp của “DR”, một phụ nữ trải qua phẫu thuật loại bỏ hạch hạnh nhân hai bên để điều trị động kinh, là minh chứng giá trị. Sau phẫu thuật, cô vẫn nhận ra khuôn mặt người khác bình thường, nhưng lại gặp khó khăn trong việc đọc hiểu biểu cảm giận dữ, sợ hãi, ghê tởm, cả trên gương mặt lẫn giọng nói người đối diện. 

Những trường hợp như DR là bằng chứng cho thấy hạch hạnh nhân có chức năng nhận biết cơn giận, nỗi sợ và những cảm xúc tương tự ở người khác. Trong các phim chụp hoạt động của não bộ, vùng này sáng lên khi gặp các kích thích gây giận dữ. Và các vùng khác nhau của hạch hạnh nhân cũng tham gia vào quá trình thể hiện cảm xúc. Điều này phần nào giải thích vì sao người bị động kinh thùy thái dương thường dễ nổi giận và hay có hành vi hung hăng bất thường hơn.

Tuy nhiên, khi nói đến cơn thịnh nộ, hạch hạnh nhân không phải là “kẻ gây chuyện” duy nhất. Nếu hạch hạnh nhân góp phần châm ngòi cho phản ứng cảm xúc, thì thùy trán lại đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa và kiểm soát nó. Câu chuyện của Phineas Gage vẫn luôn là một trong những minh chứng nổi tiếng nhất cho điều này. Năm 1848, một tai nạn nổ mìn đã khiến một thanh sắt xuyên qua hộp sọ, phóng thẳng từ dưới cằm, qua thùy trán, rồi bật ra khỏi đỉnh đầu ông. Gage sống sót, nhưng từ một người lịch thiệp, chu đáo và mộ đạo, ông trở nên hung hăng, nóng nảy, hiếu chiến. Nhờ Gage và những trường hợp tương tự, vai trò của thùy trán dần trở nên rõ ràng. Những tổn thương ở vùng thùy trán như vậy đã giúp các nhà khoa học dần nhận ra vai trò của khu vực này trong việc điều hòa và ức chế hành vi trong tầm kiểm soát.

Nhưng chính xác hơn, “bộ phanh” này nằm ở đâu? Một vùng đặc biệt quan trọng là vỏ não trước trán (PFC), khu vực đảm nhiệm nhiều chức năng phức tạp như ra quyết định, suy luận, nhận thức xã hội và kiểm soát hành vi. Trong đó, vỏ não trước trán bụng giữa (vmPFC) có những kết nối chặt chẽ với các vùng não liên quan đến cảm xúc và những động lực bản năng. Có thể xem đây là một trong những điểm giao giữa cảm xúc và khả năng suy xét, giúp chúng ta cân nhắc trước khi biến một cảm xúc nhất thời thành hành động.

Nói cách khác, hạch hạnh nhân có thể góp phần châm ngòi cho cơn giận, nhưng chính vỏ não trước trán giúp chúng ta cân nhắc xem nên làm gì với cơn giận ấy. Khi hệ thống kiểm soát này bị tổn thương hoặc hoạt động kém hiệu quả, cảm xúc dễ dàng vượt qua “bộ phanh”, khiến con người trở nên bốc đồng, hung hăng và khó kiểm soát hành vi hơn.