"Sapiens: Lược sử loài người" - Loài người sẽ đi về đâu?

Nghe và đọc xong cuốn sách này, gấp sách lại cảm thấy mình như vừa đi một chuyến hành trình ngược xuôi, rất dài, và vô cùng thú vị xuyên suốt 20 ngàn năm lịch sử của loài người hiện đại. Mình đã được “tham quan” các “công trình” và thành tựu vĩ đại, đồ sộ của loài người như văn hoá, tôn giáo, khoa học, tiền tệ, tiến hoá, cách mạng nông nghiệp, công nghiệp, v.v... Với mỗi công trình và thành tựu đó, bản thân mình luôn thấy và học được nhiều cách nhìn và quan điểm mới lạ, vượt hẳn với cách nghĩ thông thường, và tất nhiên vẫn rất logic và hợp lý. Nhưng mà kết thúc là một cảm giác phân vân, vô định không hề nhỏ và một chút gì đó bi ai.

Đó là một chuyến hành trình ngược xuôi vì tác giả giống như người lái cổ máy thời gian, còn mình là hành khách, mỗi câu chuyện mỗi ví dụ hay dẫn chứng là những điểm tham quan đã được thiết kế sẵn và kết nối với nhau hết sức tài tình, xuyên suốt. Hay ở chỗ là với một số lượng câu chuyện, dữ liệu khổng lồ như vậy, nhưng mình không cảm thấy mệt mỏi hay khó nhọc, mà ngược lại rất tò mò, rất hứng thú, nghe rồi thì muốn nghe tiếp nữa.

Con người không chỉ “mới” tàn phá thiên nhiên gần đây thôi đâu, mà từ những ngày xa xưa, tổ tiên chúng ta đi đến đâu thì thiên nhiên, động vật đã bị tàn phá đến đó rồi. Khi sinh khối của loài người tăng lên thì sinh khối của các loài sinh vật khác, đặc biệt là động vật hoang dã đang sụt giảm nghiêm trọng. Sự phát triển của loài người được đánh đổi bằng sự sống của những loài vật khác?

Cách mạng nông nghiệp có thực sự là thành tựu vĩ đại hay là một sai lầm một đi không quay lại được của loài người? Nó làm cho con người yếu hơn hay mạnh hơn? Số lượng các loài vật được con người thuần hoá tăng lên, nhưng chất lượng cuộc sống của chúng giảm đi thấy rõ. Điều ngạc nhiên nhất là nguồn gốc của cỏ dại. “Con người đã thuần hoá động vật, còn cỏ dại thuần hoá con người”.

Các tôn giáo, các dạng chủ nghĩa (tư bản, xã hội, cộng sản, v.v...) có liên hệ gì với nhau? Các chủ nghĩa này thực ra có phải cũng chỉ là một hình thức của tôn giáo mà thôi? Đâu đó, niềm tin với khoa học cũng vậy? Tôn giáo đã ra đời mấy ngàn năm, trong khi khoa học mới chỉ thực sự phát triển hơn 100 năm trở lại đây thôi. Mình tự hỏi: có ngày nào đó niềm tin khoa học sẽ thay thế hẳn cho niềm tin tôn giáo không?

Tiền tệ, nhà nước, xã hội, cộng đồng, ... các hình thức xã hội đều chỉ là những quy ước chung của con người. Nếu quy ước mất đi thì nó cũng mất. Chúng biến đổi liên tục và sẽ đi về đâu?

Tận cùng bản chất của cách mạng công nghiệp là gì? Là sự chuyển đổi giữa các nguồn năng lượng, nhiệt tạo thành cơ, thành điện, v.v... Chính sự chuyển đổi này đã được con người sử dụng một cách thiên biến vạn hoá và đẩy nhanh sự phát triển trong 200-300 năm qua. Đã có nhiều người cảnh báo về sự cạn kiệt tài nguyên, đặc biệt là nguyên liệu hoá thạch. Trong tương lai, liệu con người có tìm được cách chuyển đổi năng lượng nào khác nữa, để thay thế cho những nguồn nguyên liệu đang cạn kiệt dần không? Tác giả hình như rất lạc quan, còn mình thì hơi bi quan.

Cuối cùng là cuộc cách mạng sinh học. Bằng công nghệ di truyền, con người đang dần biến đổi hệ gene của vô số loài sinh vật trong tự nhiên, kể cả chính con người. Đến đây, con người đã tiến một bước rất dài, từ là một mắc xích trong tự nhiên, đến việc đứng ra ngoài kiểm soát, điều khiển tự nhiên, và bây giờ là làm công việc của tạo hoá, thay đổi tự nhiên. Tự nhiên mình thấy hoài nghi về công nghệ di truyền quá. Nếu công nghệ di truyền là cần thiết thì làm sao con người cân bằng được sự phát triển của chính mình và của tự nhiên?

Sự phát triển quá mức của quần thể loài người có dẫn đến sự huỷ diệt loài người không? Loài người làm chủ trái đất này, tính đến nay, cũng mới chỉ 200 ngàn năm, ngắn hơn rất nhiều so với loài khủng long trong lịch sử. Sẽ tới lúc có loài vật nào đó thông minh, thay thế con người? Hay loài người sẽ phải tiến hoá hơn về mặt sinh học và xã hội? Loài người 2.0?

Cuốn sách kết thúc bằng câu hỏi bỏ ngỏ đó! Loài người sẽ đi về đâu?

- TS. Nguyễn Ngọc Kim Vy -