"Sapiens - Lược Sử Loài Người" - Một cuốn sách giúp tôi nhìn lại loài người
Nếu muốn đọc một cuốn sách giúp thay đổi cách nhìn về nguồn gốc và hành trình phát triển của con người, "Sapiens – Lược Sử Loài Người" của Yuval Noah Harari là một cuốn sách rất đáng đọc. Tác giả đặt lại những câu hỏi tưởng như rất quen thuộc: Vì sao Homo sapiens trở thành loài thống trị? Điều gì khiến hàng triệu con người có thể cùng hợp tác? Và liệu những gì chúng ta gọi là “tiến bộ” có thực sự khiến con người hạnh phúc hơn?
TỪ MỘT LOÀI VÔ DANH TRỞ THÀNH KẺ THỐNG TRỊ
Cuốn sách đi qua hành trình của Homo sapiens từ khoảng 70.000 năm trước, khi con người bắt đầu có Cách mạng Nhận thức, phát triển khả năng ngôn ngữ, kể chuyện và cùng tin vào những điều không tồn tại hữu hình. Sau đó là Cách mạng Nông nghiệp, Cách mạng Khoa học và sự hình thành của tiền bạc, tôn giáo, quốc gia, đế chế và những hệ thống xã hội phức tạp.
Điều đặc biệt là con người không thống trị thế giới đơn giản vì mạnh hơn các loài khác, mà bởi khả năng hợp tác với số lượng lớn người xa lạ dựa trên những niềm tin chung. Tiền, quốc gia, luật pháp, tôn giáo hay các công ty đều là những “thực tại được tưởng tượng” mà rất nhiều người cùng tin vào và hành động theo.
CÁCH MẠNG NÔNG NGHIỆP – BƯỚC TIẾN HAY MỘT CÁI BẪY?
Một trong những luận điểm khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất là cách Harari nhìn về Cách mạng Nông nghiệp. Chúng ta thường xem đây là bước tiến lớn của nhân loại, nhưng khi con người chuyển từ săn bắt – hái lượm sang trồng trọt, cuộc sống cũng đi kèm nhiều lao động hơn, chế độ ăn nghèo nàn hơn, bệnh tật và sự phân tầng xã hội.
Không phải mọi sự phát triển đều đồng nghĩa với hạnh phúc. Chúng ta có thể sở hữu nhiều hơn, xây dựng những nền văn minh lớn hơn nhưng chưa chắc cảm thấy tự do hay bình an hơn.
TIỀN BẠC, QUỐC GIA VÀ NHỮNG “CÂU CHUYỆN” CON NGƯỜI CÙNG TIN
Harari cho rằng tiền là một trong những hệ thống hợp tác thành công nhất của loài người, bởi những người hoàn toàn xa lạ vẫn có thể tin tưởng và trao đổi với nhau thông qua một giá trị chung. Tương tự, quốc gia, luật pháp hay các tổ chức cũng tồn tại và vận hành nhờ những câu chuyện mà con người cùng tin tưởng.
Tôi tự hỏi: Có bao nhiêu điều tôi đang theo đuổi là mong muốn thật sự của mình, và bao nhiêu chỉ là những “câu chuyện” mà xã hội đã dạy tôi phải tin?
KHOA HỌC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CÓ THỰC SỰ KHIẾN CHÚNG TA HẠNH PHÚC HƠN?
Con người ngày càng kiểm soát tự nhiên, phát triển công nghệ, khoa học và kinh tế với tốc độ chưa từng có. Nhưng Harari đặt ra một nghịch lý: quyền lực của loài người tăng lên rất nhanh, trong khi câu hỏi “con người có thực sự hạnh phúc hơn không?” vẫn chưa có câu trả lời đơn giản.
Đây là một bài học rất đáng suy ngẫm trong đời sống hiện đại. Chúng ta dễ rơi vào một vòng lặp: học tập → kiếm tiền → mua nhà → tích lũy → làm việc nhiều hơn → rồi tiếp tục nghĩ rằng khi có thêm một chút nữa mình sẽ hạnh phúc.
KHI “PHÁT TRIỂN” TRỞ THÀNH MỘT CÁI BẪY
Tôi không nghĩ bài học của Sapiens là chúng ta nên từ bỏ tiền bạc, công việc hay sự phát triển. Vấn đề là đừng để phương tiện trở thành mục đích của cuộc đời.
Nếu quá tập trung vào cơm áo gạo tiền, thành tích và những tiêu chuẩn thành công bên ngoài, chúng ta có thể sở hữu nhiều hơn nhưng lại đánh mất thời gian, sự tự do, những mối quan hệ và khả năng tận hưởng cuộc sống.
Có lẽ điều cần tái nhận thức không phải là “làm sao để có nhiều hơn?”, mà là “mình thật sự cần bao nhiêu để sống một cuộc đời có ý nghĩa?”
BÀI HỌC NGUYÊN NHẬN ĐƯỢC
Sau khi đọc Sapiens, tôi thấy mình nhỏ bé hơn nhưng đồng thời cũng tự do hơn. Bởi khi nhìn lại lịch sử hàng chục nghìn năm của loài người, những chuẩn mực mà chúng ta đang xem là hiển nhiên cũng chỉ là một phần rất nhỏ trong một hành trình dài.
Nguyên nghĩ rằng chúng ta vẫn có thể phát triển, kiếm tiền và xây dựng một cuộc sống tốt hơn, nhưng đừng quên mục tiêu cuối cùng của tất cả những điều đó là để sống, chứ không phải sống chỉ để tiếp tục chạy theo những thứ phải có.
Có lẽ một cuộc đời tiến bộ không chỉ là cuộc đời có nhiều hơn, mà là cuộc đời trong đó chúng ta vẫn còn thời gian để tự do, yêu thương, kết nối và cảm nhận mình đang thực sự sống.
- CT Xuân Nguyên -
