Tại sao lại là con người?

Cuộc sống văn minh chỉ có được khi con người hiểu được nguyên do tồn tại của chính mình. Giả như có những người ngoài hành tinh ghé thăm Trái Đất, họ sẽ đánh giá trình độ văn minh của chúng ta bằng câu hỏi đầu tiên là: “Con người đã khám phá ra quá trình tiến hóa chưa?”. Sinh vật đã tồn tại trên Trái Đất hơn ba tỉ năm mà không hiểu vì sao chúng tồn tại chỉ cho đến khi có một người tìm ra. Đó chính là Charles Darwin.

Công bằng mà nói, trước Darwin đã có một vài người đưa ra vài khái niệm mơ hồ về hiện tượng này, nhưng chính Darwin mới là tác giả đầu tiên tập hợp lại và đưa ra cách giải thích đầy đủ lý lẽ và chặt chẽ cho lý do tồn tại của chúng ta. Darwin đã giúp chúng ta tìm ra câu trả lời hợp lý cho câu hỏi của một đứa bé tò mò “Tại sao lại là con người?”. Và thế là chúng ta không còn phải viện dẫn đến những điều mê tín dị đoan để giải thích những vấn đề sâu xa như: Cuộc sống có ý nghĩa gì? Vì sao chúng ta tồn tại? Con người là ai? Sau khi đặt ra câu cuối cùng trong loạt câu hỏi này, nhà động vật học nổi tiếng, G. G. Simpson, đã viết như sau: “Tôi muốn nhấn mạnh rằng tất cả những cố gắng để giải đáp cho câu hỏi đó trước năm 1859i đều không có giá trị và thậm chí tốt hơn là bỏ qua hết những điều đó”.

Ngày nay, người ta ngờ vực thuyết tiến hóa như từng ngờ vực thuyết Trái Đất quay quanh Mặt Trời. Tuy vậy, khám phá mang tính cách mạng của Darwin còn có nhiều tác động vốn vẫn chưa được mọi người công nhận rộng rãi và đầy đủ. Động vật học vẫn là môn học thứ yếu trong các trường đại học và thậm chí các sinh viên quyết định đăng ký ghi danh mà không hề hiểu được tầm quan trọng về mặt triết lý của môn học. Triết học và các môn khoa học nhân văn vẫn được giảng dạy như thể Darwin chưa bao giờ tồn tại. Chắc chắn rằng điều này sẽ thay đổi theo thời gian. Dù sao đi nữa cuốn sách này được viết không phải để cổ xúy chung chung cho chủ nghĩa Darwini. Thay vào đó, nó sẽ khám phá các hệ quả của thuyết tiến hóa trong từng vấn đề cụ thể. Mục đích của tôi là xem xét bản chất sinh học của tính vị kỷ và lòng vị tha.

Không chỉ ở khía cạnh học thuật, rõ ràng chủ đề này có tầm quan trọng đối với con người. Nó chạm đến mọi khía cạnh trong đời sống xã hội của chúng ta: tình yêu và thù hận, đấu tranh và hợp tác, cho đi và nhận lại, tham lam và hào phóng. Những nhận định này đáng lẽ đã phải được nêu lên trong các cuốn sách: Về tính hiếu chiếnii của Lorenz, Khế ước xã hộiiii của Ardrey và Tình yêu và thù hậniv của Eibl-Eibesfeldt. Nhưng các cuốn sách này lại có vấn đề ở chỗ là các tác giả đã hoàn toàn hiểu sai. Họ sai bởi vì đã hiểu nhầm cơ chế của quá trình tiến hóa. Họ đã nhầm lẫn khi cho rằng điều quan trọng trong quá trình tiến hóa chính là đặc tính tốt của loài (hay của một nhóm cá thể) chứ không phải là đặc tính tốt của một cá thể (hay của gen). Điều buồn cười là Ashley Montagui đã phê phán Lorenz như là “hậu duệ trung thành của các nhà tư tưởng theo trường phái “thiên nhiên hoang dã”ii thế kỷ 19”. Theo cách tôi hiểu về lập trường của Lorenz đối với tiến hóa, ông cũng có quan điểm hệt như Ashley vì cả hai đều phủ nhận các hệ quả liên quan từ lời nổi tiếng đó của Tennyson. Ngược với họ, tôi cho rằng cụm từ “thiên nhiên hoang dã” đã đúc kết thật tuyệt diệu những hiểu biết hiện nay của chúng ta về chọn lọc tự nhiên.

- Lược trích trong cuốn sách Gen Vị Kỷ - Richard Dawkins -