Thứ tốt nhất và thứ tệ nhất mà AI có thể mang đến cho nhân loại là gì?

Gần đây Google vừa cho ra mắt một loạt những tính năng cũng như những model AI mới tại sự kiện Google I/O 2025, đã lại làm dậy sóng những chủ đề liên quan đến AI cũng như những “ứng dụng” thực tế của AI trong đời sống thường ngày. Chúng được bàn tán và xuất hiện khắp các kênh truyền thông. Khi một vấn đề được đưa ra để thảo luận thì chắc chắn sẽ có nhiều luồng ý kiến khác nhau cho cùng vấn đề đó, và AI cũng không phải là ngoại lệ. Có những ý kiến cho rằng AI là bước tiến vĩ đại trong lịch sử phát triển công nghệ của loài người, nhưng cũng có những người lại cho rằng AI sẽ là dấu chấm hết của nhân loại. Nhưng mà mình tự hỏi là liệu thứ tốt nhất và thứ tệ nhất mà AI có thể mang đến cho nhân loại là gì? Ở trong bài review trước đó về cuốn Nexus mình đã nêu ra những thứ tồi tệ mà AI có thể mang lại cho con người rồi, nên ở bài viết này mình sẽ lấy lại “công bằng” cho AI bằng việc nêu ra mặt tốt của chúng thôi nhé.

AI là gì?

Trước khi biết AI có thể làm gì thì chúng ta phải biết được AI là gì cái đã. Và mình nghĩ đến giờ phút này các bạn đã nghe đến nhàm tai các định nghĩa về trí tuệ nhân tạo hay machine learning, deep learning các thứ rồi đúng không. Nên là trong bài viết này mình sẽ giải thích nó dưới góc nhìn khác đi một chút. Từ xưa tới nay, tất cả những công nghệ đột phá nhất mà loài người từng phát minh ra đều nhằm tăng cường hoặc mở rộng chức năng nào đó của cơ thể người. Như bánh xe giúp con người di chuyển thuận lợi hơn, động cơ giúp giải phóng cơ bắp khỏi những công việc nặng nhọc. Tia X, kính hiển vi, bóng đèn giúp chúng ta nhìn thấy những thứ mà mắt thường không thể thấy được. Hay như điện thoại giúp khuếch đại giọng nói của chúng ta vượt xa khả năng của thanh quản,… Vậy thì phải chăng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) cũng chỉ để giúp khuếch đại một năng lực nào đó khác của con người? Và đúng vậy, chức năng cuối cùng của con người chưa được mở rộng đó chính là bộ não, một kiệt tác quá trình tiến hóa. Hay nói một cách đơn giản và ngắn gọn hơn thì AI là một mô hình máy tính được tạo ra nhằm mục đích mô phỏng lại “trí thông minh” của loài người, hoặc thậm chí là còn phát triển vượt trội hơn.

Để hiểu rõ hơn thì chúng ta hãy nhìn lại cách mà một người “học” một thứ gì đó mới mẻ.

Đầu tiên thì người đó sẽ cần tiếp nhận thông tin về cái thứ mà mình muốn học

Tiếp theo là xử lý lượng thông tin khổng lồ vừa được tiếp nhận đó

Và cuối cùng là thử nghiệm và cập nhật lại thông tin

Và bạn có thấy mô hình này quen không? Đó chính xác là những gì mà một hệ thống AI được dùng để “học”.

Đầu tiên AI cũng nhận thông tin từ kho dữ liệu khổng lồ có sẵn. Ví dụ như để nhận biết được đâu là một cuốn sách thì AI sẽ được training bởi rất nhiều hình của những cuốn sách để AI có thể hiểu được là à với những bức hình giống như này thì nó được gọi là sách.

Sau khi đã “học” thế nào là một cuốn sách rồi thì khi này AI sẽ chuyển qua bước xử lý và phản hồi lại thông tin dựa trên cơ sở của xác suất thống kê. Ví dụ như khi bạn gõ hai từ cuốn sách, thì AI sẽ dựa vào xác suất những từ phổ biến nhất và được ghép với từ cuốn sách nhiều nhất trong cơ sở dữ liệu của nó để đưa ra câu trả lời cho bạn. Nhưng nếu câu trả lời của bạn phức tạp hơn như là “Tôi nên mua cuốn sách nào?” Thì khi này AI sẽ phải phân tích và đưa ra câu trả lời dài hơn chứ không còn là trò chơi ghép chữ nữa. Đây chính là lúc mà thứ thực sự gọi là AI (machine learning, deep learning) can thiệp vào. Với những câu hỏi phức tạp như vừa rồi, thì AI sẽ phải xử lý thông qua một thứ mà ta gọi là Neuron Network (một thứ được mô phỏng lại dựa theo neuron trong hệ thần kinh của con người). Khi này mỗi node ở trong Neuron Network này sẽ xử lý một thông tin khác nhau rồi từ đó tổng hợp chúng lại để đưa ra câu trả lời cho câu hỏi của bạn.

Và cuối cùng là “thử nghiệm và cập nhật thông tin”. Ở bước này thì AI sẽ không thể tự làm mà đúng hơn là nó sẽ nhận feedback của con người và rút sợi dây kinh nghiệm cho những câu trả lời sau này.

Và bạn thấy gì không, cách mà AI học không khác gì mấy với con người, chỉ có một thứ duy nhất khác nằm ở tốc độ tiếp nhận và xử lý thông tin. Bộ não con người thật sự là một kỳ tích của tự nhiên, nhưng nó có những giới hạn rõ ràng về tốc độ xử lý và khả năng lưu trữ thông tin. Nhưng AI lại không gặp vấn đề đó. Nó có thể xử lý hàng triệu thông tin cùng lúc và không bao giờ biết mệt mỏi. Điều này tạo ra một sự khác biệt lớn giữa trí thông minh con người và trí thông minh nhân tạo. Trong cuốn sách “Genesis - khởi nguyên” này, các tác giả cũng đã chỉ ra rằng sự khác biệt này tạo ra một cuộc cách mạng nhận thức. AI không chỉ xử lý thông tin nhanh hơn mà còn làm được những điều chúng ta chưa từng nghĩ đến. Ví dụ, mô hình AI AlphaGo đã từng đánh bại kỳ thủ cờ vây hàng đầu thế giới, Lee Sedol, bằng cách chơi một nước cờ mà không một con người nào từng nghĩ ra. Điều này khiến giới chuyên môn phải đặt câu hỏi: liệu "trực giác" có phải chỉ dành riêng cho con người? Liệu máy móc có thể "sáng tạo" theo cách mà chúng ta vẫn nghĩ là độc quyền của nhân loại?

- Omega+ Buddies - Nguyễn Đức Thịnh -