Từ “tam sao thất bản” đến một “Vân Đài loại ngữ” hoàn chỉnh
Năm 1961, khi viết Lời nói đầu cho bản dịch “Vân Đài loại ngữ”, Nhà sử học Trần Văn Giáp kể rằng đây là một công việc không hề đơn giản.
Thời điểm ấy, tác phẩm nổi tiếng của Lê Quý Đôn chưa từng được dịch ra chữ quốc ngữ. Muốn đưa cuốn sách đến với đông đảo bạn đọc và giới nghiên cứu, trước hết phải giải quyết một vấn đề khác: không có một bản chép nào hoàn toàn giống bản nào.
Ông tìm thấy “Vân Đài loại ngữ” ở nhiều nơi: Viện Văn học, Viện Sử học, Thư viện Khoa học Trung ương, các bản lưu giữ của cá nhân... Có bản thiếu phần đầu, có bản thiếu phần cuối, có bản viết hành, có bản viết thảo. Ông gọi tình trạng ấy là "tam sao thất bản, đa thư loạn mục".
Từ bảy, tám bản chép khác nhau, nhóm biên dịch tiến hành đối chiếu, sàng lọc và lựa chọn bản A.141 của Thư viện Khoa học làm văn bản nền. Nhưng công việc không dừng ở đó. Vì “Vân Đài loại ngữ” dẫn dụng rất nhiều thư tịch Trung Hoa, mỗi khi gặp chữ sai, câu khó hiểu hoặc nghi ngờ về ý nghĩa, nhóm lại tra cứu nguyên văn để kiểm chứng.
Điều đặc biệt là trước đó đã có nhiều người muốn dịch “Vân Đài loại ngữ” nhưng chưa ai thành công. Có người bỏ dở vì tác phẩm quá đồ sộ, sai khác quá nhiều. Có người hoàn thành bản dịch nhưng không đủ điều kiện đối chiếu nguyên văn nên vẫn chưa thật sự thỏa đáng. Chỉ khi có điều kiện tiếp cận nhiều nguồn tư liệu, công việc ấy mới có thể tiếp tục.
Công việc biên dịch “Vân Đài loại ngữ” bắt đầu từ cuối năm 1957 và phải đến giữa năm 1960 mới hoàn thành. Như chính Nhà sử học Trần Văn Giáp chia sẻ, đây là "một công trình tập thể thật sự". Bên cạnh phần biên dịch và khảo thích của ông, Nhà nghiên cứu Trần Văn Khang đảm nhiệm biên soạn Sách dẫn, hệ thống hóa các nhân danh, địa danh, thư danh và chủ đề để người đọc thuận tiện tra cứu. Bản thảo sau đó tiếp tục được nhiều học giả đọc duyệt, góp ý trước khi Nhà nhiên cứu Cao Xuân Huy hiệu đính toàn bộ và viết Lời giới thiệu.
Điều đáng quý là, ngay cả khi công trình đã hoàn tất, Nhà sử học Trần Văn Giáp vẫn viết rằng ông không dám cho bản dịch đã hoàn chỉnh, bởi trong quá trình biên dịch và khảo thích "thế nào cũng có nhiều thiếu sót", và mong độc giả tiếp tục góp ý để hoàn thiện hơn.
Ấn bản “Vân Đài loại ngữ” hiện nay kế thừa chính công trình học thuật ấy: Trần Văn Giáp biên dịch và khảo thích, Trần Văn Khang thực hiện Sách dẫn, Cao Xuân Huy hiệu đính và viết lời giới thiệu.
Di sản của Lê Quý Đôn không chỉ được lưu giữ nhờ những trang sách ông để lại, mà còn nhờ tâm huyết của các học giả đã dành nhiều năm sưu tầm, đối chiếu và chuyển ngữ. Chính sự tiếp nối ấy đã giúp “Vân Đài loại ngữ” vượt qua thời gian để vẫn có thể được đọc, được nghiên cứu và được gìn giữ cho đến hôm nay.
