"Tử Thư Di Truyền: Cõi Mộng Darwin" như một chuyến du hành sinh học

"Tử Thư Di Truyền: Cõi Mộng Darwin" như một chuyến du hành sinh học kỳ lạ và mê hoặc với hơn 130 hình ảnh màu sống động và tuyệt đẹp.

Đây không phải là một cuốn sách giáo khoa di truyền, đây là một chuyến du hành. Bạn sẽ khởi hành từ giấc mơ còn dang dở của Darwin trên quần đảo Galapagos, lặn sâu xuống đại dương nơi phân tử đầu tiên biết tự sao chép, rồi trôi vào bên trong cung điện 37 nghìn tỷ căn phòng của cơ thể mình - nơi mỗi tế bào đều ôm cùng một bộ kinh DNA nhưng lại đọc một số phận khác nhau.

Nếu Kinh Thư ghi chép lịch sử của một triều đại, thì Tử Thư Di Truyền là cuốn sử ký ghi chép lịch sử của một cơ thể. Chữ "Tử" ở đây theo mình hiểu không phải là chết, mà là đứa con - những gì được truyền lại. Tựa gốc của nó thường được hiểu là Epigenetics - ngành khoa học về những ghi chú viết bên lề của DNA.

Darwin từng mơ về một cơ chế di truyền mà ông chưa bao giờ tìm thấy. Ông mơ thấy cây đời tiến hóa bằng chọn lọc tự nhiên. Hơn 150 năm sau, chúng ta mới hiểu: Giấc mơ của Darwin chưa đủ. DNA không phải là một bản nhạc cố định, mà là một cây đàn piano và ai là người chơi?

Cuốn sách này chính là cây cầu nối 3 cuốn sách mà mình đã có của nhà Omega+.

Nếu "Hoàng Hậu Đỏ" của Matt Ridley cho bạn thấy cuộc chạy đua vũ trang khốc liệt ở cấp độ loài - tại sao tình dục tồn tại, tại sao con đực và con cái phải liên tục lừa dối và thích nghi để không bị tuyệt chủng. Đó là câu chuyện của sự tiến hóa.

Nếu "Khúc Ca Của Tế Bào" của Siddhartha Mukherjee đưa bạn vào bên trong, cho bạn thấy đơn vị cơ bản nhất của sự sống - tế bào - đã hợp tác và phản bội như thế nào để tạo nên một con người. Đó là câu chuyện của sự sống.

Nếu "Chúng ta là ai và chúng ta đã đến đây thế nào? – DNA cổ đại và khoa học mới về quá khứ của loài người" lật đổ định kiến: Chủng tộc là một khối thuần khiết và bất biến. David Reich dùng DNA cổ đại để chứng minh không có ai thuần chủng cả. Người Châu Âu hiện đại là con lai của 4-5 làn sóng di cư khác nhau. Người Việt chúng ta cũng là kết quả của sự pha trộn giữa nông dân Đông Nam Á cổ đại và người Hán di cư xuống.

Thì "Tử Thư Di Truyền" đặt câu hỏi ở giữa: Điều gì quyết định một tế bào da dù có cùng DNA với tế bào não, lại không bao giờ trở thành não? Điều gì khiến nỗi đói của ông bà lại in hằn vào nguy cơ tiểu đường của cháu? "Tử Thư Di Truyền" lật đổ định kiến: Gen là định mệnh bất biến, nó chỉ ra gen có thể bị bật/tắt bởi môi trường, bởi đói khát, stress của cha ông - đó là Di truyền biểu sinh.

Câu trả lời nằm ở cõi mộng mà Darwin chưa kịp mơ: Những dấu ấn hóa học phủ lên gen, bật tắt gen mà không đổi một chữ cái nào trong mã di truyền.

Bộ tứ mà mình đang có liền có đủ một trục: Từ loài, đến tế bào, đến ký ức của gen và nguồn gốc di cư của tổ tiên chúng ta. Xếp 4 cuốn mình đang có thành một bản đồ thì:

- Hoàng Hậu Đỏ: Tại sao chúng ta phải tiến hóa bằng tình dục? (Cơ chế tiến hóa).

- Khúc Ca Của Tế Bào: Chúng ta được xây nên từ cái gì? (Đơn vị sống).

- Tử Thư Di Truyền: Tại sao cùng một bản thiết kế lại cho ra những cuộc đời khác nhau? (Ký ức của gen trong 1-2 thế hệ).

- Chúng ta là ai và chúng ta đã đến đây thế nào? – DNA cổ đại và khoa học mới về quá khứ của loài người?: Tổ tiên chúng ta là ai và đã để lại gì trong ta? (Ký ức của gen trong 10.000 thế hệ).

Và mình đã hiểu được: Ta không chỉ là sản phẩm của gen, ta là sản phẩm của những gì mà gen đã trải qua.

"Bạn là hiện thân của một cộng đồng vi - rút khổng lồ, sôi sục, chen chúc, nhảy múa du hành qua thời gian." Câu chốt của Tử Thư Di Truyền là câu đắt nhất cả cuốn sách, nó khiến mình phải suy nghĩ tìm tòi vì nó lật ngược hoàn toàn cách mình nghĩ về chữ "mình". Mình vẫn tưởng "mình" là một cá thể, thuần khiết, do cha mẹ mình tạo ra nhưng sinh học nói ngược lại.
Mình là một bảo tàng sống của virus.

Về mặt đen trắng - 8% của chúng ta không phải là người: Hơn 130 hình ảnh màu trong sách này cho chúng ta thấy DNA của chúng ta. Nếu giải mã hết, bạn sẽ thấy điều rùng mình: Chỉ 1.5% DNA tạo ra protein người, còn lại gần 8% bộ gen của bạn là xác của những con retrovirus cổ đại. Hàng triệu năm trước, chúng đã lây nhiễm vào tổ tiên chúng ta, cài mã của chúng vào tinh trùng, trứng. Tổ tiên chúng ta không chết, ông ta sống và mang luôn mã virus đó truyền lại. Đến nay, bạn mang trong mình khoảng 100.000 mảnh virus như vậy. Đó gọi là HERV - Human Endogenous Retrovirus. Bạn không phải là một người từng bị nhiễm virus. Bạn là hậu duệ của những người đã cộng sinh với virus.

Tại sao lại là "sôi sục, chen chúc, nhảy múa"?

Vì chúng không nằm im, đó chính là điều mà Tử Thư Di Truyền muốn nói.

Những mảnh virus đó là những "gen nhảy" - transposon. Chúng vẫn đang cắt, dán, nhân bản chính mình ngay trong cơ thể bạn lúc này. Chúng chen chúc nhau để được bật lên, tắt đi.

Và điều kỳ diệu nhất - một trong những con virus đó đã tạo ra CHÍNH BẠN.

Có một protein tên là Syncytin. Nó tạo ra nhau thai để mẹ không đào thải thai nhi. Protein đó không phải của người, nó là protein vỏ của một con retrovirus đã lây nhiễm vào động vật có vú cách đây 40 triệu năm. Nếu không có cú lây nhiễm đó, sẽ không có loài có vú, không có loài người.

Virus đã dạy động vật cách sinh con, nên câu cuối đó dịch ra ngôn ngữ thường sẽ là: Bạn không phải là một, bạn là một đoàn diễu hành, là một hệ sinh thái gồm hàng trăm nghìn con virus cổ đại đã ngừng giết chóc để ở lại, nhảy múa và cùng nhau quyết định xem ai sẽ là người tiếp theo được sinh ra. Bạn là cách mà virus du hành qua 3 tỷ năm mà không cần phải rời khỏi cơ thể vật chủ.

- Omega+ Buddies Iris Nguyễn -